Mens of machine

't Is of je in een andere wereld stapt als je newMetropolis binnenkomt. Het gebouw op de Amsterdamse IJtunnel heeft het uiterlijk van een mammoettanker en het innerlijk van een scheepswerf: hol, donker, rommelig, en overvol rondratelende geluiden van mensen en machines.

Om die twee blijkt het hier te gaan. Een buitenaardse toeschouwer of een bezoekende astrofysicus stelt vast dat de mensen in het gebouw dienaren zijn die van de ene installatie naar de andere schuifelen, vol ontzag voor het vertoon en het vernuft van de glimmende en ingewikkelde apparatuur. Het is hier inderdaad een andere wereld, want zo goed als niets herinnert je aan buiten, aan het Heelal vol van kleine en grote dingen, met hun eigen grote en kleine raadsels. Een andere wereld, helaas: want de bedoeling van dit gebouw-met-inhoud is het vertonen en verduidelijken van wetenschap. Maar van wat in de echte wereld gebeurt vind je hier bijna niets terug. Zeker, er is een geweldige inspanning verricht om een Grote Lijn te volgen, ja zelfs een Filosofie. Als de bedrijfsleiding je er een rondleiding geeft krijg je niets te horen over de natuur, de maatschappij en hun wonderen, maar alles over het Concept, het Principe.

Die bolgeblazen bedoelingen wringen zich tussen de beschouwer en het beschouwde. Je kunt niet gewoon doen wat je wilt, de lijn en het tempo volgen van je eigen belangstelling, want je wordt door de overheersing van de installatie gedwongen alles te zien op de voorwaarden van de ontwerpers. Als je een van de apparaten benadert, voel je bijna lijfelijk het ploffen van een enorme air bag vol met hot concepts tussen jezelf en de werkelijkheid.

Het is dan ook geen wonder dat je de bedenkers van de opstellingen spinnijdig kunt maken door newMetropolis een 'museum' te noemen. Men heeft zich in groteske bochten gewrongen om dat M-woord te vermijden, te verdoezelen, te vernietigen. Museum! Stoffig! Oud! Dus moest alles anders, volgens een Concept, een Mission Statement, of zoiets. Dat de akoestiek van die immense holte een gewijde stilte onmogelijk maakt is nog niet zo slecht, maar van die M-angst snap ik niets. Ga maar eens kijken naar de adembenemende tentoonstellingen in Naturalis, het Nationaal Natuurhistorisch Museum in Leiden, daar gaat het uitstekend.

Maar met newMetropolis gaat het niet best. Vanaf het begin vond ik het niks, en nu blijkt dat het publiek er ook zo over denkt. Soms is het vreselijk als je voorspellingen uitkomen, en speciaal voor een wetenschapper is het een ramp om te zien hoe weinig wetenschappelijke kilometers de mensen per gulden gekregen hebben. Even vreselijk is het om te vermoeden wat de oorzaak is: bij de oprichting en inrichting zijn zwermen mensen betrokken geweest, commissies, mission strategists, maar blijkbaar geen wetenschappers. Of althans niet degenen voor wie onderwijs en onderzoek brood en wijn zijn. Niet gedreven door hun eigen vertrouwdheid met de wetenschap, wisten de deskundologen slechts ‚‚n ding te verzinnen om die wetenschap vast te leggen: dikke zware vaten maken, omklonken door ijzeren banden van Concepten. In die vaten goten zij de klare wijn van de werkelijkheid, die je nog kunt horen klotsen maar niet kunt bereiken, en die je niet in verrukking brengt met fruitige smaak en edele afdronk.

Want om die afdronk gaat het vooral. Zodra je de deur van newMetropolis achter je sluit, ben je weer in de echte wereld, waar niets je nog verbindt met de apparatuur daarbinnen. Terwijl dat juist de bedoeling zou moeten zijn: de mensen op weg sturen met een ietsje meer inzicht, bewondering en verwondering, om daarbuiten met andere ziel en zintuigen de wereld waar te nemen. Om te boeien mag wetenschap zelf niet geboeid zijn.

Ik moet toegeven dat de inrichters van newMetropolis werken volgens een heel modern principe, namelijk het vervangen van mensen door machines. In de industrie staat dat gelijk aan het vergroten van de doelmatigheid, en terecht, want de meeste arbeid is zwaar en afstompend. Maar wat in de industrie een verworvenheid is, is elders een gevaar. Overal loert dat. Niemand piept als het 'studiehuis' het leren en de leraren vermorzelt, maar iedereen schreeuwt als de scholen geen computers krijgen. Een beetje docent kan je …lles bijbrengen, van vermenigvuldigen via Grieks tot de algemene relativiteitstheorie, maar van een computer leer je niks behalve muisschuiven. Bij iedere zomerschool en master class die ik geef zie ik hetzelfde patroon: jongelui voor het scherm in razende vaart, de rook slaat uit de smeulende muiswieltjes, zonder enig begrip voor wat een computer doet, hoe je hem moet programmeren, of wat de beperkingen van die programma's zijn.

Megabitconsumptie leidt nooit tot inzicht, omdat doceren betekent: een brug slaan tussen docent en student. De intelligentie van de modernste machine staat zowat gelijk aan die van een kakkerlak, dus weet een computer niets van wat er in het hoofd van een mens omgaat. Ik snap dan ook niet waarom men onderwijzers wil ruilen voor de rotzooi van Microsoft. Toegegeven, onzelieveheer zal bij het programmeren van de schoolmeester wel een paar bugs hebben laten zitten, maar waarom een mens met karakter vervangen door de boosaardige gedrochten van Bill Gates?

Kortom, newMetropolis is geheel bij de tijd met zijn concepten, maar ik kan niet uit mijn hoofd vertellen wat zich in dat schip afspeelt. Vergelijk dat eens met de Cit‚ des Sciences et de l'Industrie in het Parijse Parc de la Villette. Ergens tussen de wiskunde en de geluidsgolven staat een antropologische tentoonstelling over het groeten. Talloze foto's van mensen in allerlei culturen tussen doei en ciao. Zo leerde ik dat men in Azi‰ bij het afscheid wenkende gebaren maakt, en niet wuivende. Het betekent: je gaat nu weg, maar kom alsjeblieft terug! Ik kan nu nooit meer iemand zien zwaaien zonder daar even bij stil te staan. Mijn leven is dus veranderd, ik draag dat beeld voor altijd mee, omdat overal mensen elkaar groeten of afscheid nemen. La Villette is weer bij me als ik Turken zie die elkaar steevast een hand geven, al zijn ze elkaar een paar uur geleden ook al tegengekomen. Het Amerikaanse How are you today? met de big smile klinkt overdreven tenzij je beseft dat ook dat een ritueel is.

Zo doe je dat. Als de deur van het M-gebouw achter je dichtgaat begint de wetenschap pas echt. Daar zijn de mensen, daar is het Heelal, en daar ga je verder met wat je binnen deed. Hoe werkt grammatica? Waarom voelt nat zand onder je voeten harder aan dan droog zand? Welke route had Xenophon moeten nemen? Waarom is het 's nachts donker? Uit dat gebouw, noem het voor mijn part een museum, neem je de kennis en de verwondering mee die je voortaan vergezelt.

En dat schip? Het zal wel niet zinken, daarvoor is er te veel kapitaal aan boord. Maar laat voortaan de koers niet bepalen door een werkgroep van lichtmatrozen.