Koffers als de symbolen van een kwellende lusteloosheid; Tryater speelt 'De dea fan in hannelsreiziger'

Voorstelling: De dea fan in hannelsreiziger van Arthur Miller door Tryater. Vertaling: Pyt en Tryntsje van der Zee; regie: Andy Daal; spelers: Joop Wittermans, Marijke Geertsma, Thijs Feenstra, e.a. Gezien 8/10 De Harmonie, Leeuwarden. Tournee t/m 27/12. Inl.: (058) 288 23 35.

New York heet geen Ljouwert (Leeuwarden) in de Friese versie van De dood van een handelsreiziger (1949) door Arthur Miller, maar gewoon New York. Voorts gaat het over Boston en Baltimore, heet de hoofdpersoon zoals vanouds Willy Loman, zijn vrouw Linda, hebben hun zonen de namen Biff en Happy. Howard is zijn baas. Met dit detail is veel gezegd over de Friese oersetting (vertaling) van Millers beroemde stuk door het gezelschap Tryater, afkomstig uit Leeuwarden.

Het heeft met verwachtingen te maken. Rigide 'verfriest' is het toneelstuk niet, althans: het heeft geen Friese verbeelding gekregen. Ik had me eenzamehandelsreizigershotelletjes in Dokkum of Bolsward voorgesteld, ik had iets verwacht van de grootse weidsheid van het Friese landschap of van Ljouwerts spelonken om getuige te zijn van de kruiswegstaties en uiteindelijk deondergang van Willy Loman. Dat gebeurde niet. Weliswaar regeerde de Friese taal oppermachtig in deze uitvoering, verder had dit een reguliere toneelvoorstelling overal in het land kunnen zijn.

Regisseur Andy Daal koos voor verregaande abstractie. Tegen een decor van overwegend blauw gekleurde schotten speelt het verhaal zich af. Zijn een bed of bank nodig, dan verschijnen die ingenieus op wieltjes uit de zijwand. Er is niet de geringste verwijzing naar welke cultuur dan ook, noch naar de Amerikaanse noch naar de Friese. Zelfs de auto waarin Loman zich ten slotte zal doden, is weggeretoucheerd. De acteurs, zeker de forse Joop Wittermans in de titelrol, zijn te groot voor deze ruimte, zodat - terecht - de sfeer van benauwenis ontstaat, waaruit de handelsreiziger telkens vergeefs wil vluchten.

Naar de reden van deze ingrijpende stilering moet ik gissen. Was de regisseur er te beducht voor dat het 'te Fries' zou worden? Natuurlijk, op de taal komt het aan (de taal vormt voor iemand die het Fries niet machtig is een grotere barrière dan verwacht), maar die taal en de heftige dilemma's van het stuk moeten ook een gezicht krijgen, een beeld. Gaandeweg werd het decor erg monotoon om naar te kijken. Intrigerend waren wel de twee koffers, hoed en lange regenjas van Loman die het zicht bepaalden. Objecten die uitgroeiden tot symbolen van zijn kwellende rusteloosheid.

Tegenover deze stilering staat het sterk geëmotioneerde spel van de acteurs, vooral van zoon Biff (Hilbert Dijkstra). In de woordenstrijd met zijn vader - een strijd die de laatste noodlottig zal worden - blijft geen expressie onbeproefd. Joop Wittermans daarentegen weet mooi en innemend rustpunten te vinden, zeker in de scènes waarin droombeelden uit het verleden - zoals van een verleidelijke vrouw, de seringenbomen van vroeger - in zijn geest komen dolen. En hem verwarren. Een andere verschijning is die van oom Ben, zijn broer, die de wereld aan zijn voeten heeft liggen. Romke Toering, in hagelwit kostuum en strohoed, acteert hem met de juiste, jaloersmakende superioriteit.

Lomans vrouw Linda, Marijke Geertsma, reddert en moedert op een ingetogen wijze, die mij niet onberoerd liet. Zij wist een prachtig evenwicht te vinden tussen haar opofferingsgezindheid jegens haar man en haar felle uitbarstingen tegen die 'lamstralen' van haar zoons, die in hun dertigste nog steeds geen baan hebben. Haar Friese woorden snerpten.

Willy Loman gaat dood. Oorspronkelijk hoort hij in zijn wagen, waarmee hij duizenden mijlen vaak vergeefs rondkoerste over 's Heren wegen, zijn einde te vinden. De ronkende motor, het wegsterven ervan, de klap, de stilte. Nu loopt Wittermans, hoed op, jas aan, als een donkere schim van het toneel. Uit dit meer dan ingekeerde beeld spreekt angst voor drama. Hier geeft De dea fan in hannelsreiziger te weinig; de eerst zo aangezette emoties smoren in abstractie. Ik miste aardsheid, noordelijke tragische beeldspraak.