'Toneel is uitlaatklep in donkere winters'; Tryater speelt Friese versie van Millers 'De dood van een handelsreiziger'

Tryater, het Friestalige gezelschap dat voortkwam uit drie amateurtoneelverenigingen, wil voorstellingen van landelijke kwaliteit maken. In Leeuwarden gaat morgen de Friese versie van 'De dood van een handelsreiziger' van Arthur Miller in première.

De dea fan in hannelsreizger door Tryater. Première vanavond in De Harmonie, Leeuwarden. Tournee t/m 27/12. Inl. (058) 288 23 35.

LEEUWARDEN, 8 okt. Aan de buitenkant is de loods even grijs en anoniem als de andere bedrijfshallen op industrieterrein de Hemrik in Leeuwarden, alleen uit een bescheiden bord boven de deur valt op te maken dat in deze doos van golfplaat de Fryske toaniel stifting Tryater is gehuisvest. Al jaren bouwt de groep hier aan het repertoire, maar onder de hoede van algemeen leider en regisseur Jos Thie is de afgelopen jaren naarstig gezocht naar een werkplaats in een passender omgeving. Inmiddels staat vast dat Tryater over anderhalf jaar dit niemandsland tussen de autobedrijven zal verruilen voor een voormalig schoolgebouw in het hartje van Leeuwarden. Tot die tijd is men aangewezen op de provisorische theaterruimte op het industriecomplex waar op het moment de voorbereidingen plaatsvinden van de nieuwe voorstelling De dea fan in hannelsreizger naar Death of a salesman van Arthur Miller.

Het is voor het eerst dat Millers uit 1949 daterende en inmiddels klassieke stuk in het Fries te horen zal zijn. De enscenering is in handen van de van oorsprong Antilliaanse regisseur Andy Daal. Hij is regelmatig te gast bij Tryater en bracht er vorig jaar het in het buitenland bekroonde stuk The beauty queen of Ireland van de jonge Engelse schrijver Martin McDonagh uit onder de titel It pronkje fan Ierlân.

Andy Daal: “Het prettige van Tryater is dat je toneel maakt voor een breed publiek. De voorstellingen reizen door heel Friesland, naar alle culturele centra en dorpshuizen. Je hoeft je hier niet bezig te houden met postmoderne trends, maar dat betekent ook weer niet dat ik mijn voorstellingen iets Fries probeer mee te geven.

“De dood van een handelsreiziger is een universeel stuk, dat kun je ook in China ensceneren. Ik heb de aankleding neutraal gehouden. Het decor is kaal, gestileerd en daardoor tijdloos, alleen in de kostumering zie je een vage verwijzing naar de jaren veertig en vijftig van Amerika. Het is niet van belang of er een Amerikaanse ijskast op het toneel staat. Ik heb eens een enscenering van dit stuk gezien waarvan de vormgeving op een zo overdreven manier verwees naar het Amerika van de jaren vijftig dat het leek of ze deAmerikanen belachelijk wilden maken.

“Wat ik er het meest aangrijpend aan vind is dat mensen zichzelf een ideaal voor ogen stellen en niet kunnen accepteren dat ze nooit aan dat beeld zullen voldoen. Dat heeft aan de ene kant met de maatschappij te maken die iemand meet naar zijn beroep en salaris. Aan de andere kant ligt het besloten in je karakterstructuur - wat dat betreft doet het stuk denken aan een klassieke tragedie. De tragiek van Willy, de handelsreiziger, is dat hij zijn eigen beperkingen niet aanvaardt. Zijn buurman, met wie hij een narrige verhouding heeft, biedt hem op een gegeven moment een baan aan maar zijn trots belet hem dat werk aan te nemen want dan zou hij moeten toegeven dat hij is wat hij niet wil zijn.”

De rol van Willy Loman wordt gespeeld door Joop Wittermans, een professioneel geschoolde acteur van Friese afkomst die al jaren deel uitmaakt van de vaste kern van Tryater. Jos Thie, in de jaren tachtig met Antoine Uitdehaag artistiek leider van het RO Theater in Rotterdam en nu bijna vijf jaar algemeen leider van Tryater, vertelt dat het idee om De dood van een handelsreiziger te produceren bij hem opkwam op de vijftigste verjaardag van Joop Wittermans: “Je doet dat stuk pas als je een acteur hebt die het kan spelen. Opeens realiseerde ik me dat hij de aangewezen persoon was. Hij heeft er de leeftijd voor en hij is zelf zoon van een handelsreiziger. Het stuk is hier niet eerder opgevoerd, 95 procent van het publiek heeft het nooit gezien.”

Tryater brengt, de reprises meegerekend, zo'n zeven producties per jaar uit. Volgens Jos Thie, die er zelf meestal twee regisseert, streeft men naar een combinatie van klassiek repertoire, nieuwe stukken die een relatie met Friesland hebben en nieuw Friestalig werk. “We geven regelmatig opdrachten aan Friestalige schrijvers. Van hen is Bouke Oldenhof, met ook opdrachten buiten Friesland, de enige die een landelijke uitstraling heeft. Het kost jaren voor je dat hebt bereikt. Voor het zelfvertrouwen in de provincie is het belangrijk dat we af en toe landelijk de aandacht trekken, zoals drie jaar geleden met het voetbalspektakel Abe. Dan tel je pas mee.

“We proberen in ieder geval voorstellingen van landelijke kwaliteit te maken ondanks de beperkingen die er zijn. Het aanbod Friese acteurs met een theateropleiding is niet gigantisch, hoewel er een bloeiend amateurtoneelleven is. Friesland heeft geen stadscultuur maar een plattelandscultuur en daarin is toneel belangrijk als rituele uitlaatklep in donkere winters. In ieder dorp is wel een amateurtoneelvereniging en wij scouten daar regelmatig. Er zijn amateurs bij met uitzonderlijk talent. In De dea fan in hannelsreizger speelt een stucadoor mee die nog nooit een professionele voorstelling heeft gezien. Die man is fantastisch, maar als arbeider uit een dorp zet je niet gauw de stap naar een theaterschool; dat cultuurverschil is te groot. Al denk ik dat het makkelijker wordt nu er in Leeuwarden een jeugdtheateropleiding is.

“Als de Friezen samenwerken kan er veel gebeuren. Het is het elf steden-effect. Wij zijn actief op scholen en samen met de regionale omroep en de NPS gaan we nu zelf voor televisie een dramaserie maken. Wij willen ons niet achter ons isolement verschuilen, dan zouden de mensen ook niet komen. De afgelopen jaren is ons publiek verdubbeld, van 20.000 naar 40.000 toeschouwers per jaar. Als je bedenkt dat Friesland 400.00 inwoners heeft is het duidelijk dat ik hier met veel plezier werk.”