Provocerend, sarcastisch en geestig; SPOKEN WORD

'Spoken word' vormt het hart van Crossing Border. Een interview met Jello Biafra, een van de belangrijkste Amerikaanse spoken word-performers.

Jello Biafra: zaterdag om 0.30 uur in de Paulus Potterzaal.

NADAT DE TELEFOON een paar keer is overgegaan, start een antwoordapparaat. De Amerikaanse stem op het bandje noemt zijn naam niet, maar zegt op sarcastische toon: “Now who would blow up American embassies in Africa right when it was important to get Monica Lewinsky off the front page by any means necessary?” Hij vervolgt met met de suggestie een wedstrijd inkleuren van mannelijke geslachtsdelen te houden: wie het dichtst in de buurt komt van Clintons bijzondere kenmerken zoals Paula Jones die omschreef, mag de president live bij Larry King orale seks geven. “Of misschien is Jerry Springer toch een beter idee: Clinton met al zijn scharreltjes op het podium, dan komt Hillary op en slaat ze allemaal in elkaar.” Piiieeep, zegt het apparaat.

De stem is van Jello Biafra, een van de beste Amerikaanse spoken word-performers. 'Spoken word', een term die zo'n tien jaar geleden in zwang raakte, is iets dat inzit tussen voorlezen en stand-up comedy. Het verschil met schrijvers die hun werk voordragen is dat de stukken speciaal voor het optreden zijn geschreven of worden geïmproviseerd, en minder goed werken als je ze terugleest. Spoken word is vaak grappig, maar heeft niet de constante lach van stand-up comedy nodig; bovendien zit er vaak een maatschappelijke of persoonlijke diepgang in die bij pure komieken ontbreekt. Opvallend is dat veel spoken word-performers, zoals Lydia Lunch en Henry Rollins, popmuzikanten zijn, die iets te melden hebben waarvoor ze de vorm van een popliedje te beperkt vinden. Spoken word vormt het hart van het programma van Crossing Border, dat altijd op zoek is naar popmuzikanten die iets te zeggen hebben.

Jello Biafra (echte naam Eric Boucher, geboren in 1959) werd bekend als zanger van de beruchte Amerikaanse punkgroep Dead Kennedys uit San Francisco, die vanaf 1978 hun onvrede over de wereld om zich heen uitten: feller, schokkender, slimmer, grappiger, muzikaal inventiever en populairder dan de meeste andere punkbands. In California Über Alles werd de Californische gouverneur Jerry Brown vergeleken met Hitler; later, toen Ronald Reagan aan de macht was gekomen, werd een nieuwe versie gemaakt met een aangepaste tekst: We've Got A Bigger Problem Now. De Dead Kennedys gingen tekeer tegen neo-nazi's, tegen de Amerikaanse Moral Majority, tegen het leger en tegen nog heel wat meer.

Het eind van de groep kwam toen ze in 1985 werd aangeklaagd wegens het verspreiden van pornografie aan minderjarigen, omdat bij het album Frankenchrist een poster was gevoegd van het schilderij Landscape #XX van de Zwitserse kunstenaar H.R. Giger, een surrealistische collage van geslachtsdelen. Het proces, dat na een jaar eindigde met een verdeelde jury waarna de zaak werd geseponeerd, riep in Amerika een discussie op over censuur van popmuziek. De band werd gesteund door burgerrechtenbewegingen en collega's als zanger Frank Zappa, maar het proces kostte zo veel geld en energie dat de Dead Kennedys er in '86 moe en bankroet mee ophielden.

Biafra begon toen met zijn spoken word-optredens, al is hij ook altijd muziek blijven maken. De tekst over Clinton op zijn antwoordapparaat is kenmerkend voor zijn optredens. Biafra geeft op een provocerende, sarcastische, humoristische manier commentaar op politieke en maatschappelijke kwesties. Hij geeft blijk van een aan paranoia grenzend, diep wantrouwen tegen de Amerikaanse machthebbers - de overheid en multinationals - en biedt zijn publiek informatie die zijn bange vermoedens bevestigt, van harde cijfers over armoede en daklozen tot minder bekende feiten en theorieën over wat bijvoorbeeld de CIA of het Amerikaanse leger in het geheim uitvoeren. Albums met opnamen van de optredens, zoals No More Cocoons en I Blow Minds For A Living, waren voor Europese fans tot nu toe de enige manier om Biafra's spoken word te horen. Hij trad nauwelijks buiten Amerika op. “Ik ben bang dat veel van de inhoud van mijn spoken word-stukken aan een Europees publiek voorbijgaat, omdat ik het zo vaak over Amerikaanse politieke gebeurtenissen en figuren heb. Het is minder universeel dan Henry Rollins, die veel praat over persoonlijke emoties.”

Volgend jaar verschijnt een boek waarin de spoken word-teksten worden afgedrukt onder de titel Burning Down The Magic Kingdom. “Ik had er mijn bedenkingen bij, omdat de teksten op papier minder goed werken, maar de uitgever haalde mij over. Ik heb geen ambitie schrijver te worden. Ik hoop dat het boek uiteindelijk vertaald wordt, dat is een van de belangrijkste redenen voor mij om het te doen: in de belangrijkste Europese talen, en hopelijk ook in het Japans.”

In juli zag ik Biafra optreden in zijn woonplaats San Francisco, waar hij ooit nog meedeed aan de burgemeesterverkiezingen (een van zijn voorstellen was zakenmensen clownspakken te laten dragen). In het duizelingwekkende drieëneenhalf uur durende optreden wees Biafra onder meer op de debilisering van de Amerikaanse media, te zien aan de steeds nietszeggender wordende coverartikelen van bladen als Time en Newsweek. Een terugkerend thema was de manier waarop Amerika volgens Biafra meer en meer op de Sovjet-Unie begint te lijken. “Ik zie dezelfde soort beklemmende, stompzinnige bureaucratie het land en de wereld verpesten”, legt hij uit. “En hoe er geld wordt verspild aan het leger, terwijl veel mensen verhongeren. Het aantal daklozen in Amerika neemt met duizenden per dag toe. Er zou eens een miljoenenoptocht van daklozen naar Washington moeten komen - die daarna de stad nooit weer uitgaan.”

Het publiek, veel oude punkers en activisten, liet hard klappend of juichend zijn instemming horen. En het lag een groot deel van de tijd dubbel door de hilarische manier waarop Biafra zijn boodschap bracht. In een van de weinige persoonlijker stukken vertelde Biafra over zijn jeugd en de manier waarop zijn denkbeelden en zijn muzikale smaak zich vormden. “Ik realiseerde me pas nadat ik het geschreven had dat bijna niemand ooit heeft verteld hoe het was om aan het eind van de jaren zeventig volwassen te worden. Er is in de media altijd veel aandacht geweest voor de babyboomers van de jaren zestig en voor de zogenaamd apathische Generatie X van nu, maar heel weinig voor de mensen die daar tussenin zaten.”

Behalve shows in concertzalen geeft Biafra regelmatig optredens aan universiteiten. “Het voordeel daarvan is dat het een diverser publiek is: minder preken voor eigen parochie. Hun leeftijd gaat van acht tot tachtig; ongeveer een derde ervan zijn Dead Kennedys-fans die van de teksten hielden, een derde zijn politieke en burgerrechten-activisten die mij kennen van het Frankenchrist-proces, en de overige zijn mensen die niets beters te doen hadden die avond. Die laatste zijn voor mij het meest interessant, omdat ze het nog niet automatisch met mij eens zijn.”

Aan het eind van zijn optreden in San Francisco roept Biafra de mensen op zelf in actie te komen, op wat voor manier dan ook. Zijn doel, zegt hij later, is “een bliksemschicht in de hoofden van mensen afvuren, en ze ertoe inspireren de boel overhoop te halen, op een constructieve manier.” Is hij daarin geslaagd? “Nou, ze lopen niet massaal de zaal uit om een bank in brand te steken of zo. Helaas. Maar het gebeurt wel vaak dat mensen na afloop naar me toekomen, niet om te vragen om een handtekening of om te zeggen dat ik God ben, maar om me te vertellen dat mijn woorden en muziek ertoe bijdroegen dat ze voor een ander bestaan kozen dan dat van een zakenman die alleen uit is op geld verdienen. Of ze laten me zien wat ze zelf doen, een boek of blad dat ze gemaakt hebben, soms zelfs een film. Het is een één-op-één-inspiratie die geen wereldwijde revolutie zal veroorzaken, maar het helpt zeker.”

Wat hij moet verwachten van Crossing Border weet Biafra nog niet. “Maar mijn blik op wat er in mijn land gebeurt en hoe dat de wereld beïnvloedt, kan wel interessant zijn voor jullie. Amerika is immers zo belachelijk machtig dat wanneer we hier gek doen, het over de hele wereld gevolgen heeft. Ik begrijp dat er sprake van is om elk land dat bij de Europese Unie wil horen, het Amerikaanse uitkeringen- en ziektekostensysteem over te laten nemen, waarbij het handenvol geld kost om naar een dokter te gaan. Mensen moeten de straat opgaan om dat tegen te houden, dat meen ik echt. In dit land komt het regelmatig voor dat mensen die een ongeluk hebben gehad, of aan kanker of AIDS lijden, niet behandeld worden omdat ze niet genoeg winst opleveren. Laat dat jullie niet overkomen!”