De Derde Weg ontloopt keuzes

De Derde Weg is voor sociaal-democraten een veilige koers, menen Tom van der Lee en Paul Rosenmöller. Maar wie wil opkomen voor de belangen van de verliezers in de maatschappij, moet keuzes maken.

Of we willen of niet het sociaal-liberale Paarse kabinet en de PvdA vormen het bruggenhoofd van de Derde Weg op het Europese vasteland, aldus PvdA-strategen Anker en Hilhorst in deze krant van 30 september.

Hoe erkentelijk Wim Kok ook is voor de bijdrage van beiden aan een succesvole campagne, hun enthousiasme over de Derde Weg deelt hij niet. Uitgedaagd door GroenLinks tijdens de algemene beschouwingen bleek Kok geen enkel woord vuil te willen maken aan dit 'vage' Angelsaksische begrip. Zijn kroonprins Ad Melkert wil best debatteren over de nieuwe weg, maar vindt dat het geen eenrichtingsverkeer moet worden, 'geen Angelsaksisch imperialisme'.

Toegegeven, praktische politieke verhoudingen en politiek-theoretische bespiegelingen uit de Angelsaksische wereld vallen niet zomaar toe te passen op het oude continent. Voorganger Tony Blair stelt, dat de Derde Weg zijn vitaliteit put uit de vereniging van de grote politieke filosofieën links van het centrum: het democratisch socialisme en het liberalisme. Hoezo links van het centrum? Het woord liberal mag daar een linkse connotatie hebben, hier is een liberaal vaak rechts. En wat is eigenlijk het centrum in landen die volstrekt gedomineerd worden door een twee-partijenstrijd, tussen Democraten en Republikeinen, tussen het nieuwe Labour en de Conservatieven? Dat centrum is nogal leeg, terwijl het bij ons te vol is.

Volgens Blair verwelkomt de Derde Weg globalisering als een onvermijdelijke en wenselijke ontwikkeling, omdat het tot meer handel leidt. Het betekent dat de overheid niet enorme begrotingstekorten opstapelt, maar een prudent financieel beleid voert en dat combineert met beleid dat mensen en bedrijven in staat stelt om te overleven én te concurreren op de mondiale markt. Het is niet het verzet tegen verandering, of het simpel overlaten aan laissez-faire, maar tegen mensen zeggen dat ze worden toegerust voor verandering.

Deze retoriek stelt Blair in staat om zijn electorale basis te vernieuwen. Naast het reorganiseren van zijn eigen partij is het ook een manier om de liberals van Paddy Ashdown de wind uit de zeilen te nemen. Maar leidt de Derde Weg ook ergens anders naar toe? Is het meer dan een loze kreet op zoek naar een ideologie?

Zowel de Amerikaanse critici Robert Reich en Tony Judt, als hun Britse tegenhangers Ralf Dahrendorf en Jonathan Eyal hebben overtuigend aangetoond dat de Derde Weg een reactie is op wat het niet wil zijn: oud-links en nieuw-rechts. Het is volgens hen meer een marionet van debatten uit het verleden dan een gids voor de toekomst. Clintons voormalige minister van Arbeid Robert Reich vreest zelfs dat het progressief links verscheurd zal achterlaten, omdat het te weinig bijdraagt aan de bestrijding van het maatschappelijk onrecht waarmee het moderne kapitalisme gepaard gaat. Wat ons betreft kan daar aan worden toegevoegd dat de Derde Weg geen echte offers wil brengen om tot een daadwerkelijke ontkoppeling te komen tussen economische groei en de vernieling van onze atmosfeer.

Anker en Hilhorst geven de critici voor een deel gelijk, daar waar zij erkennen dat de Derde Weg een formulering achteraf is van een weg die een aantal sociaal-democratische partijen, waaronder de PvdA, zijn ingeslagen. Maar zij ontwaren nu een verdieping, een poging om los te komen van wat men niet wil zijn tot een discussie over de vraag wat men wil gaan doen.

Maar wat willen Derde Weg-denkers als Anthony Giddens, Julian Le Grand en John Kay dan dat politici doen? Zij willen dat politici de verworvenheden van het neo-liberalisme overeind houden en tegelijkertijd de problemen die het oproept oplossen. Er moeten overal win-win situaties geschapen worden. Een economie die sterk én sociaal is. Een luchtvaart die groeit én minder het milieu belast. Een migratiebeleid dat streng én rechtvaardig is.

Wij zijn optimisten, maar geloven niet dat iedereen altijd kan winnen. Politiek is en blijft kiezen. De Derde Weg ontloopt keuzes en is daarom een behendige weg naar de macht. Maar wie wil opkomen voor de belangen van hen die nu en in de toekomst dreigen te verliezen dient ook aan te geven wie daarvoor offers moet brengen. Nu de International Labour Organisation 1 miljard werklozen op de wereld telt, het gat in de ozonlaag groter is dan Europa en klimaatveranderingen als gevolg van het broeikaseffect steeds meer schade aanrichten, mag van sociaal-democraten in machtsposities een hogere ambitie worden verwacht.

Ad Melkert lijkt hiervoor gevoelig te zijn. Hij wil zich niet laten 'verschalken' door de Derde Weg. Het misleidende ervan is volgens hem dat men met slogans als 'links en recht voorbij' doet alsof links en rechts geen betekenis meer zouden hebben. Opmerkelijk is ook, zo bleek tijdens de algemene beschouwingen, dat Melkert zich meer stoort aan de typering: de PvdA is een Derde Weg partij, dan aan het feit dat het sociaal-liberale Paars en het poldermodel bejubeld worden als lichtende voorbeelden ervan. Blair: “The Third Way is for reform, not for status quo or dismantling. It is what the Dutch government has done.”

De vraag is natuurlijk nog wel, waarom Wim Kok zich een politieke sfinx toont als het gaat om het debat over deze nieuwe weg. Tijdens de campagne kon hij zo goed uit de voeten met de slogan 'Sterk en Sociaal'. Ook had hij er geen moeite mee om vijf dagen voor de verkiezingen, op de Dag van de Arbeid, Tony Blair met open armen te ontvangen in Rotterdam. Roerend waren ze het met elkaar eens, maar Kok nam het woord Derde Weg niet in de mond. Kennelijk ziet Kok nog veel beren op de Derde Weg. Voorkomen moet worden dat hij zowel zijn achterban bruskeert door dat denken te omarmen, als zijn coalitie-partners irriteert door Paars als uiting ervan te benoemen.

Vooralsnog mogen wij er van uitgaan dat Kok en Melkert nog niet zo duidelijk voor de 'omarming van de toekomst' hebben gekozen. Anker en Hilhorst ervaren deze keuze echter wel als een belangrijke scheidslijn. In hun ogen heeft de Nederlandse sociaal-democratie haar keuze al gemaakt en is GroenLinks oud-links, omdat de partij beweert dat het anders kan. De karikatuur die zij van GroenLinks schetsen miskent zowel de programmatische ontwikkeling als de groeiende aanhang van de partij. Kwalijker is dat zij pleiten voor verdere polarisatie binnen progressief-links, in plaats van gebruik te maken van een nakende progressieve meerderheid in het parlement.

Geredeneerd vanuit hun perspectief verrast het ons niet dat Anker en Hilhorst somberen over een rood-groene coalitie in Duitsland. Helaas staan zij niet alleen in hun scepsis over de koers die het duo Schröder en Fischer zullen inslaan. Van een samenwerking met de Grünen voorspelt Hofland niet veel goeds voor de 11,7 procent werkloosheid, waarmee de nieuwe kanselier zijn bewind begint. Inmiddels zijn de coalitie-onderhandelingen echter voortvarend begonnen. Partijleiders Fischer en Trittin hebben dit weekeinde volledige steun van de groene achterban gekregen voor hun onderhandelingsteam. Zij willen graag regeren en stellen geen voorwaarden aan de onderhandelingen. De Grünen lijken bereid samen met de SPD een vrij strak financieel kader aan te houden en er is al een akkoord bereikt over een banenplan om jongeren in het voormalige Oost-Duitsland aan werk te helpen.

Dat groene partijen belang hechten aan meer werk heeft GroenLinks laten zien, zowel met de CPB-doorrekening van haar verkiezingsprogramma als met haar op prinjesdag ingediende tegen-begroting. Het programma, dat koos voor speerpunten als een verhoging van het sociaal minimum, een trendbreuk in het milieubeleid en een humaner asielbeleid, schiep de meeste banen. Door in de tegen-begroting een koppeling-plus te combineren met gerichte lastenverlichting voor laag betaald werk, zouden op de langere termijn 50.000 mensen extra aan het werk kunnen, aldus het planbureau. De partij speelt ook open kaart. Zij geeft duidelijk aan wie de - alleszins dragelijke - offers voor al dit moois moet opbrengen. Dat zijn bijvoorbeeld de veelverdieners en de grootverbuikers van energie. Ook mensen die veel vliegen of een hoge aftrek van hypotheekrente genieten zullen een stapje terug moeten doen.

Ondanks een grote verkiezingszege en haar bereidheid over regeringsdeelname te spreken kwam GroenLinks er tijdens de formatie niet aan te pas. Voor de Duitse Grünen ligt dat anders. Zij verloren op 27 september twee zetels, maar maken nu een serieuze kans op vier plaatsen in het kabinet. Wat echt telt is natuurlijk de inhoud van het programma waar rood en groen elkaar op zullen vinden en de mate waarin het succes zal hebben.

Waar de landslide overwinning van Blair de aanzet gaf tot de Derde Weg, kan de zege van Schröder het begin zijn van een rood-groen avontuur dat zelfs sceptici verstelt doet staan.