Banken als leeninstrument voor politiek

Ruim 1200 miljard gulden aan uitgeleend Chinees spaargeld zou door de banken niet kunnen worden teruggevorderd wegens dubieuze leningen aan staatsbedrijven. Maar de gewone Chinees 'gelooft in zijn bank' en ziet geen reden tot paniek.

PEKING, 8 OKT. Het Xinshiji New Century-gebouw in Shanghai is een nachtmerrie voor iedere ondernemer - en bankier. Het gebouw, met zo'n 20.000 vierkante meter vloeroppervlakte staat al meer dan een jaar nadat het werd gebouwd, compleet leeg. De opdrachtgever van de bouw van de torenflat, SAIC Multiple Trading Co., een staatsbedrijf met een notering aan de effectenbeurs van Shanghai, heeft om en nabij de 1,2 miljard miljard gulden aan schulden uitstaan bij meerdere Chinese staatsbanken.

Zoals het ondernemende staatsbedrijven met schulden in China meestal vergaat, zou het verhaal hierbij zijn geëindigd. Doorgaans wordt een dergelijk bedrijf gewoon failliet verklaard en de banken zouden naar hun geld kunnen fluiten. Maar in het geval van SAIC Multiple ging het anders. De zeven belangrijkste financiers van het project, waaronder grote Chinese staatsbanken, zoals de Agriculture Bank of China, de Construction Bank of China en de Citic Industrial Bank, sloegen de handen ineen en besloten SAIC Mutiple voor de rechter te dagen. De banken werden in de afgelopen maanden tijdens 33 verschillende rechtszaken in het gelijk gesteld en de onderneming uit Shanghai werd verplicht tot de betaling van honderden miljoenen guldens. Een medewerker van een van de banken in kwestie, sprak na afloop van een rechtszaak wel zijn twijfels uit over de mogelijkheid voor het berooide bedrijf aan die verplichtingen te voldoen. Maar belangijk is dat China meer ernst maakt met de sanering van zijn zwaar geërodeerde banksysteem.

“Vroeger werd voor de toezegging voor een lening tijdens een etentje onderhandeld”, zegt een functionaris werkzaam bij een Chinese bank. “Een afwijzing kon altijd worden herroepen.” Die tijden lijken voorbij. Ondernemers van zelfstandige of collectieve ondernemingen, die inmiddels tweederde van de Chinese economie bepalen, klagen over de geringe behulpzaamheid van banken bij de aanvraag van hoognodig krediet. “Banken zijn gewaarschuwd”, aldus de functionaris. “Zij die lenen aan ondernemers waarvan de projecten niet levensvatbaar blijken te zijn, worden gestraft”.

Tegen collectieve en private initiatieven, die doorgaans meer levensvatbaarheid vertonen, koestert de banksector een traditoneel wantrouwen. “Wij lenen liever aan staatsbedrijven.” Ongeacht de economische blunders die zich binnen die sector hebben voorgedaan. “Staatsbedrijven genieten vooralsnog de steun van de staat.” De meeste banken geloven dat het met de terugvordering van die leningen dan ook wel goed komt.

De Chinese overheid heeft de afgelopen maanden tal van maatregelen genomen die de Chinese economie nieuwe impulsen moeten bezorgen. De groei die China zegt nodig te hebben, lijkt uit de economie te zijn weggeslopen en de redenen daarvoor zijn bekend; de crisis in Azië, onproductieve staatsbedrijven, toenemende werkloosheid en omvangrijke overstromingen. De focus van die nieuwe impulsen ligt bij het stimuleren van de binnenlandse vraag - het geld moet weer terug in de samenleving. “Iedereen binnen de Staatsraad (het Chinese kabinet), breekt zich het hoofd over hoe de binnenlandse geldstroom weer op gang kan worden gebracht”, zegt Li Yiyuan, econoom aan Pekings Qinghua universiteit. Want tot dusver zijn de meeste maatregelen die door premier Zhu Rongji zijn geinitieerd, jammerlijk vastgelopen.

Onder druk van arbeidsonrust, koopkrachtvermindering en crisis in de regio, is de grootschalige verkoop en herstructurering van de staatsindustrie opzettelijk vertraagd. En in juni besloot het Chinese kabinet, om dezelfde redenen, de privatisering van het woningbezit, dat voor 1 juli was gepland, een half jaar uit te stellen. Er bleek te veel verzet te bestaan onder de miljoenen bewoners van de staatsbehuizing die maandelijks maar een fractie van de eigenlijke waarde van hun huis aan huur betalen. Zij zouden door middel van fikse huurverhogingen moeten worden aangemoedigd tot het aanspreken van hun spaarrekeningen en het kopen van hun woning. Ook Zhu's maatregel tot de halvering van het ambtenarenbestand van China's omvangrijke en geldverslindende overheidsapparaat heeft tegenwerking ondervonden van machtige belangengroepen. Hetzelfde geldt voor de meest recente verordening die voorziet in de verkoop van alle zakelijke activiteit van het leger. Niemand gelooft in de uitvoering daarvan.

Uit pure armoede en wanhoop heeft de Chinese overheid staatsbanken weer de opdracht gegeven te lenen aan staatsbedrijven. Als direct gevolg van China's nieuwe uitgave-politiek, kreeg iedere bank afgelopen zomer een rondschrijven gepresenteerd, met daarin een aanmoediging tot het verstrekken van kredieten aan infrastructurele projecten, woningbouwprojecten en de staatsindustrie. Met name de aanmoediging tot het verstrekken van kredieten aan staatsbedrijven suggereert dat China zijn hervormingsbeleid opoffert voor het behalen van snelle resultaten en hoge BNP-cijfers. De banken lijken ten koste van hun veiligheidslimieten, weer te vervallen in een oud patroon en gebruikt te worden als leeninstrumenten van de politiek.

He Qinglian, de Chinese auteur van een boek over de commercialisering van macht, gelooft dat het Chinese banksysteem op het punt van instorten staat. Hij beweert dat tenminste zestig procent van de leningen die Chinese banken hebben uitstaan, moeilijk of in het geheel niet zijn terug te vorderen. Dat is aanmerkelijk veel hoger dan de 25 procent NPL (non-performing loans) die doorgaans wordt gehanteerd door buitenlandse economen. Bovendien zou tenminste de helft van het spaargeld van alle Chinezen (in totaal ruim 1200 miljard gulden) door de Chinese banken zijn verspeeld aan niet terug te vorderen leningen aan staatsbedrijven. Over veel infrastructurele projecten, waarvoor de Chinese overheid nu financiering zoekt bij de staatsbanken, bestaat ook onzekerheid of zij in de toekomst wel geld zullen opleveren.

De Chinese spaarder is zich van geen gevaar bewust, en anders dan in Rusland is de kans op een paniekreactie in de vorm van een massale opname van spaargeld, ook onwaarschijnlijk. Econoom Li: “De meeste Chinezen hebben een rotsvast vertrouwen in hun bank. Immers, de bank is de staat en de staat, zo geloven zij, zal de bank en haar klanten beschermen.” Maar de pratijk leert dat zelfs al springt de staat bij, zoals tijdens de sluiting op 21 juni van de Ontwikkelingsbank van Hainan - de eerste bank die in de geschiedenis van de Volksrepubliek de deuren moest sluiten - geen garantie bestaat dat de dikwijls enorme verliezen daadwerkelijk kunnen worden teruggevorderd.

China's Centrale bank onderwijl, probeert met alle macht haar eigen kas gevuld te houden. Ondanks China's omvangrijke deviezenreserve van 280 miljard gulden, na Japan de grootste voorraad ter wereld, maakt Peking zich zorgen over een kapitaalvlucht. Begin deze week maakte China's Staatsbureau voor buitenlandse deviezen bekend dat Chinese bedrijven in de maand september de tijd hebben gehad hun tegoeden in het buitenland onder te brengen bij banken in China. Zouden zij dit niet doen, dan lag voor hen straf in het verschiet. Maar evenals van zo veel maatregelen die China de afgelopen maanden heeft aangekondigd, geloven economen dat ook deze verordening praktisch onuitvoerbaar is. Chinese bedrijven die anticiperen op een devaluatie van de Chinese munt, zouden ook andere methoden ter beschikking hebben om hun geld in het buitenland - naar schatting 40 miljard gulden - te beschermen.