Vadertje alcohol

Precies zes jaar geleden kreeg ik in een prestigieus ziekenhuis te Moskou een streng dieet uitgereikt. Op een velletje papier stond precies wat wel en niet mocht: wel pap, aardappelen, bouillon en kwark maar geen gebraden vlees, tomaten of kruiden. Halverwege het lijstje stond: 'Geen alcoholische dranken (inclusief bier)'. Op dat moment had ik even moeite de opvattingen over patiëntenvoorlichting in de Russische gezondheidszorg serieus te nemen.

Inzicht verschafte het dieet des te meer. In Rusland was bier geen alcohol maar een veredeld soort water, zoals in Nederland voordat de waterleiding bestond. Dat tegenover het kantoor van deze krant aan de Eerste Doebrovkajastraat 's ochtends rijen oudere mannen al vroeg in de ochtend bij het Pivo-kraampje stonden om hun wekflessen met bier te vullen en ter plekke op te drinken, bevestigde dat.

De metamorfose van de oude Sovjet-Unie in het nieuwe Rusland heeft hieraan weinig veranderd. Sterker, was bier acht jaar geleden een drankje voor oude mannen, nu lurken ook jongere generaties aan de fles. Fatsoenlijke jongens en meisjes uit de middenklasse lopen onbeschaamd bier drinkend over straat. Voor deze nieuwe lichting Russen is wodka niet meer de maat der dingen. Eerst was vooral importbier populair. Nu is Baltika hét merk, bier dat in St. Petersburg wordt gebrouwen.

Als het aan de regering-Primakov ligt, komt daarin verandering. Het plan om het staatsmonopolie op alcohol en tabak in ere te herstellen, raakt namelijk vooral het Russische bier. Terwijl de Moskouse wodka-destilleerder Kristal (van onder meer Stolitsnaja en Moskovskaja) er deze week als de kippen bij was om mee te delen dat de prijzen maar een paar roebel per fles omhoog zouden gaan, dienden de brouwers onmiddellijk protest in.

Hoewel de regering ontkent dat het om een klassiek productiemonopolie gaat, is haar doel helder: accijnzen, accijnzen en nog eens accijnzen. Alcohol en tabak moeten weer de melkkoeien worden die ze ooit waren, zeker nu de regering niet in staat blijkt andere belastingen te heffen. Ten tijde van de Sovjet-Unie droeg de verkoop van alcohol voor 25 procent bij aan het overheidsbudget. Door de privatisering van de alcoholproductie in eigen land is de opbrengt de afgelopen jaren teruggelopen tot 2 procent. Door het monopolie te herstellen, denkt de regering voor het einde van het jaar 15 miljard roebel (twee miljard gulden) te incasseren, hetgeen nagenoeg evenveel is als de gederfde belastinginkomsten in de maanden augustus en september.

Vermoedelijk is dit echter een te optimistische calculatie. Ten eerste door de toenemende betekenis van bier en ten tweede wegens de historische rol van alcohol in het Russische politiek-economische complex.

De brouwerijen in Rusland zijn bijvoorbeeld afhankelijk geworden van invoer uit het buitenland. Baltika, met een marktaandeel van 33 procent in Moskou en 18 procent in heel Rusland, importeert haar grondstoffen uit het buitenland. Door de devaluatie van de roebel wordt er nu op elke fles bier al twintig procent verlies geleden. De sigarettenfabriek van R.J. Reynolds in St. Petersburg - de producent van goedkope merken als Pjotr I, Nord Star, Magna en Monte Karlo, die met vergelijkbare importproblemen kampt - is al twee weken dicht. Als daar, door het staatsmonopolie, nog eens 70 kopeken accijns per liter bier bovenop komt, is het ook met Baltika gedaan.

Dat betekent niet alleen dat de fabriek nu op de rand van de surseance staat, maar eveneens dat de lokale overheid in St. Petersburg budgettaire problemen krijgt. Vijftien procent van de begroting van deze stad wordt namelijk door Baltika gedragen. Gouverneur Vladimir Jakovlev van St. Petersburg is daarop zeer trots en laat niet na zijn collega's in andere regio's, die net als zijn stad niet over bodemrijkdommen beschikken, voor te houden dat je zo buiten de federale regering in Moskou om een lokale begroting kunt maken.

Herstel van het staatsmonopolie bedreigt dan ook velen, producenten zowel als bestuurders. Als de regering-Primakov denkt aan een decreet genoeg te hebben, vergist zij zich vermoedelijk. 'Zwarte' alcoholproducten en handelaren staan al klaar om het gat in de markt te vullen. Alcohol is, sinds partijleider Andropov er begin jaren tachtig tevergeefs de strijd mee aanbond, een cruciaal product geworden in zowel de politieke als economische 'grijze zones'. Politici die daarop greep willen krijgen, gaan een gevecht aan waarvan de uitkomst ongewis is. Zelfs kalasjnikovs hebben tot nu toe weinig soelaas geboden. De 'alcohol-oorlog', die de regering-Primakov bij monde van haar nieuwe minister van Landbouw, Gennadi Koelik, dreigt te ontketenen, is dan ook de hoogste vorm van politiek spel dat in Rusland denkbaar is.