Gevarieerde schatten uit Xanten

Tentoonstelling: De schat van Sint-Victor; middeleeuwse kunst uit Xanten. Museum Catharijneconvent, Nieuwegracht 63, Utrecht. Di t/m vr: 10-17u; za en zo 11-17u. T/m 22/11. Cat. 220 blz. ƒ 47,50.

Meer van hetzelfde, zou je op het eerste gezicht zeggen. Aan middeleeuwse misgewaden, handschriften, sculptuur en zilverwerk is in het Utrechtse Catharijneconvent immers bepaald geen gebrek, zodat de expositie van voorwerpen uit de kerkschat van de kapittelkerk van het Duitse Xanten vooral een tijdelijke voortzetting van die verzameling lijkt. De kleine tentoonstelling is een allegaartje van middeleeuwse voorwerpen die in de meest uiteenlopende periodes en gebieden zijn ontstaan: van edelsmeedwerk uit Keulen en borduursel uit Parijs tot bewerkt ivoor uit Venetië en Byzantium. Maar juist door de ogenschijnlijk ontbrekende samenhang geeft de tentoonstelling een aardig beeld van een typisch middeleeuwse verzameling kostbaarheden in een rijke Rijnlandse kapittelkerk.

De gotische kerk van Sint-Victor in Xanten is gebouwd op het graf van de gelijknamige vroeg-christelijke martelaar. Victor was aanvoerder van het legendarische Thebeïsche legioen, een Romeins legeronderdeel dat bestond uit christenen die, omdat ze weigerden zich te conformeren aan de Romeinse beeldenverering, massaal werden doodgeslagen. De grote belangstelling die al sinds de vierde eeuw bestond voor het graf van Victor en een van zijn companen, weerspiegelt zich in de naam van de stad: gelovigen wilden dicht bij de heiligen worden begraven - 'ad sanctos', later verbasterd tot Xanten.

De kerkschat, die in afwachting van de voltooiing van een nieuw onderkomen de komende tijd in verschillende musea wordt geëxposeerd, bestaat grotendeels uit liturgische gebruiksvoorwerpen, zoals kelken, missalen, monstransen en misgewaden. Een van die paramenten is een twaalfde-eeuws klokvormig kazuifel van goudkleurige en ingenieus geweven zijde, afgezet met randen van brokaat. Minstens zo belangrijk als de liturgische functie en de materiële waarde van het gewaad, is het verhaal dat eraan vastzit. In 1147 zou het zijn gedragen door de latere heilige Bernardus van Clairvaux, stichter van de Cisterciënser kloosterorde. Het feit dat het in nauw contact heeft gestaan met een heilige, die na afloop van de bewuste misviering ook nog eens een lamme en een blinde genas, zal het kazuifel bijna de waarde van een relikwie hebben verleend. Relieken zijn ook overigens goed vertegenwoordigd in de Xantener kerkschat. Stukjes bot van heiligen worden er bewaard in kostbare reliekschrijnen van bewerkt edelmetaal of ivoor. De 'kleine Sint-Victorsschrijn', een twaalfde-eeuws bronzen kistje dat relieken van Victor bevat, wordt nog altijd jaarlijks in processie door Xanten gedragen.

Naast zulke voorwerpen met een onmiskenbaar religieuze functie, zijn er in de kerkschat ook profaniteiten. Bijzonder is een ronde pyxis die in de vijfde of zesde eeuw in Syrië moet zijn gemaakt. De antieke herkomst van het type - een doosje om kostbaarheden in te bewaren - blijkt ook uit de ivoor-reliëfs aan de buitenkant, met scènes uit het verhaal van de mythologische held Achilles. Maar in een ander bijzonder stuk in de tentoonstelling ontbreekt iedere relatie met mis of liturgie. Van een veertiende-eeuws tasje met geborduurde voorstellingen van musicerende vrouwen, meldt de catalogus dat het door een welgestelde dame zal zijn gebruikt om kleingeld voor bedelaars in te bewaren.

Voorwerpen als dit 'aalmoezenzakje' illustreren bij uitstek dat een middeleeuwse kerkschat niet volgens een vastomlijnd verzamelbeleid tot stand kwam. Veel van de kostbaarheden zijn ooit geschonken door privé-personen. De tentoonstelling laat vooral iets zien van de rijke, maar door de willekeur van schenkingen zeer heterogene verzameling die dat opleverde.