Cohen worstelt met tekort plaatsen voor asielzoekers

De kritiek op de voorstellen van staatssecretaris Cohen (Justitie) om asielzoekers op een wachtlijst te zetten, is groot. Maar wat wil de PvdA'er eigenlijk?

DEN HAAG, 5 OKT. Job Cohen maakte de afgelopen dagen hardhandig kennis met het delicate karakter van zijn nieuwe functie; staatssecretaris voor asielbeleid. Zijn plan om een wachtlijst voor nieuwe asielzoekers in te stellen, stuitte direct op felle kritiek. Vluchtelingenwerk schreef een brandbrief, de Tweede Kamer wees zijn nog niet uitgewerkte voorstel af; alleen de VVD steunde de plannen van de PvdA-bewindsman.

In het PvdA-vlugschrift benadrukte hoogleraar recht in Europa R. Fernhout dit weekeinde dat Cohens plannen in strijd kunnen zijn met het VN-Vluchtelingenverdrag. In hetzelfde blad verweet Europarlementariër D'Ancona haar partijgenoten op Justitie - de afgelopen negen jaar gingen PvdA'ers over het asielbeleid - het aantal asielzoekers categorisch te laag in te schatten.

Wat denkt Cohen te doen? De staatssecretaris wil nieuwe asielzoekers niet langer direct onderdak bieden in opvangcentra. Er is eenvoudig geen plaats meer, meent hij. Werd het aantal asielzoekers voor dit jaar nog op 33.000 geschat, nu loopt het op naar 48.000.

Overigens zal een groot deel van hen niet worden erkend als politiek vluchteling. In 1996 bijvoorbeeld kregen 'slechts' 8.806 mensen een A-status voor politiek vluchteling; 14.784 mensen kregen een andere, veelal tijdelijke status (geen politiek vluchteling, maar ze kunnen ook niet terug naar hun land); 51.686 mensen werden afgewezen.

In zijn plannen maakt Cohen een uitzondering voor “acute noodgevallen” zoals zwangere vrouwen en getraumatiseerde vluchtelingen. Maar het is nog onduidelijk hoe dit onderscheid moet worden gemaakt; trauma's zijn immers niet direct te herkennen.

Kunnen asielzoekers voor zichzelf zorgen, in afwachting van een plek in een centrum? Ja, redeneert Cohen, ze zijn vaak maanden en soms zelfs jaren onderweg. Een paar extra weken moet dan niet uitmaken. Asielzoekers zijn inderdaad lang onderweg. Meer dan driekwart van hen komt over land naar Nederland; bijvoorbeeld via Turkije, Italië en Frankrijk, of via de voormalige Oostblok-landen naar de Duitse grens.

Het overgrote deel maakt tijdens die reis gebruik van een mensensmokkelaar; dat geldt zowel voor politieke als economische vluchtelingen. Een smokkelaar weet immers de (illegale) weg naar en binnen 'Fort Europa'. Justitie schat dat tussen de zeventig en negentig procent van de asielzoekers met hulp van een reisagent komt. In sommige gevallen organiseert de smokkelaar de hele reis. Dat kost geld - de prijs kan oplopen tot enkele tien duizenden guldens. Die hoge prijzen leiden ertoe dat steeds vaker alleen 'bemiddelde vluchtelingen' uit hun land kunnen wegtrekken, naar Nederland.

De gevolgde reisroutes kosten niet alleen veel geld, ze roepen ook vragen op over de motieven van de vluchtelingen. Op weg naar Nederland reizen asielzoekers vaak door een ander veilig land. In principe moeten ze daar asiel aanvragen. Dat gebeurt niet altijd. Vorig jaar bijvoorbeeld kwamen honderden Iraakse Koerden op boten naar Italië. Deze EU-lidstaat wachtte vervolgens de asielaanvragen af. Tevergeefs. Wel noteerden Nederland en Duitsland enkele dagen later een verhoogde instroom van Koerdische asielzoekers uit Noord-Irak.

Trekt het 'soepele' Nederlandse asielbeleid dan alleen fortuinzoekers aan? “We leggen de asielzoeker niet in de watten”, repliceerde premier Kok vrijdag enigzins geïrriteerd. “Maar we hoeven ons ook niet te schamen dat we een bepaalde standaard hanteren.”

Maar die bepaalde standaard zal wel enige tijd aan nieuwe asielzoekers worden onthouden - als Cohens plannen doorgaan. Wellicht ook zullen asielzoekers doorreizen naar andere landen, waar ze wel direct worden opgevangen. “Al is dat niet de opzet van Cohens plan”, aldus Kok. Maar in de praktijk heeft men al een daling van het aantal asielzoekers geconstateerd, sinds over noodopvang in tentenkampen wordt gesproken.

Zullen asielzoekers bij gebrek aan opvang onderduiken in de illegaliteit? Ja, zegt het Tweede-Kamerlid Middel (PvdA): “We raken het overzicht kwijt.”Justitie is daar niet zo bang voor. Asielzoekers kunnen tenslotte ook nu al uit de centra weglopen, de illegaliteit in. Bovendien wil de overheid niets van de asielzoeker, maar wil de asielzoeker iets van de overheid: onderdak, eten en een verblijfsvergunning. Wordt die vergunning uiteindelijk geweigerd, dan zal pas een aantal de illegaliteit ingaan.