Poëtische toneelversie van roman Faulkner

Voorstelling: Terwijl ik stierf (As I Lay Dying) van William Faulkner door Koninklijke Vlaamse Schouwburg, Brussel. Vertaling: Flip Vanluchene; decor: Eric Lagrain; kostuums: Sabine Kumeling; regie: Lucas Vandervost; spelers: Dirk Buyse, Bien De Moor, Wim Danckaert e.a. Gezien 30/9 KVS, Lakensestraat 146, Brussel. T/m 11/10 aldaar. Inl.: 00 32 2 217 69 37.

Vijf kinderen en hun vader slepen het lijk van hun overleden moeder Addie Bundren dwars door de Amerikaanse deep south vanaf het platteland naar de grote stad Jefferson. Het regent al dagen onophoudelijk, wegen verdwijnen, bruggen zijn weggespoeld. Waar eens het vertrouwde en bekende was, raast nu een maalstroom van kolkend water en meegesleurde boomstronken. De tocht lijkt een hommage aan de laatste wil van de moeder, een bewijs van de saamhorigheid van haar gezin, maar hij eindigt in nachtmerrie en waanzin.

De Amerikaanse Nobelprijswinnaar William Faulkner (1897-1962) schreef met dit gegeven als inzet zijn onheilspellende roman As I Lay Dying, waaraan hij begon in december 1928. In het Nederlands verwierf het boek bekendheid onder de treffende titel Terwijl ik al heenging (1985), vertaald door John Vandenberg. Nu heet het Terwijl ik stierf, is de vertaling van Flip Vanluchene en regisseert Lucas Vandervost de roman, bestaande uit evenzovele monologen als er personages zijn, voor de Vlaamse Schouwburg in Brussel.

Vandervost is bij uitstek een regisseur van de strenge, ingekeerde eenvoud. Hij is als een monnik. Enkele stoelen, vijf voetlichten (voor elk kind een), prachtig ingetogen gekleurde achterdoeken door Eric Lagrain - en dan, na de pauze, de doodskist. In deze sobere ruimte voltrekt zich voor de duur van vier uur Faulkners spectaculaire drama. De acteurs treden voornamelijk op als vertellende instanties, tussen hen is ternauwernood sprake van enige dialoog. Terwijl de een spreekt, nemen de anderen plaats op het achtertoneel. De felle, drijvende onrust van Faulkners proza moet geheel in de tekst zelf klinken.

Elke stilering heeft zijn grenzen, ook van Terwijl ik stierf. Het zijn de vertaler Vanluchene en Vandervost zelf die de voorstelling vanbinnen ontkrachten. Vanluchene heeft coûte que coûte aan Faulkners denkbeeldige Amerikaanse zuiden een draai van het Vlaamse landleven willen geven. Hij verbindt gebeurtenissen met elkaar die niets met elkaar te maken hebben. Het is vooral door Vanluchene's eigen stijl die zo breekt met Faulkner - quasi poëtisch, te veel herhalingen - dat ik de toevoegingen als smetten ervaarde. Faulkners taal is bruusk en bijna moorddadig in zijn vertellende kracht; Vanluchene wil vooral mooi schrijven.

Dat neemt niet weg dat Terwijl ik stierf tal van hallucinerend mooie scènes telt, zoals de brand in de schuren, waarbij ook de lijkkist vlam vat. Rood en geel gloeit het achterdoek op. De ontwrichting van het gezin is beklemmend, feitelijk heeft geen van hen goede bedoelingen met het begrafenisritueel. De zeventienjarige dochter Dewey Dell (Bien de Moor) is in de stad vooral op zoek naar een aborteur; het jongste kind, Vardaman (Chris Thys) beeldt zich in dat haar moeder veranderd is in een vis. De vader (Dirk Buyse) neemt aan het slot een nieuwe vrouw - en hij stelt haar voor als 'Mevrouw Bundren'. Darl belandt in het gekkenhuis.

De dode moeder heeft allen in haar greep. Zij bindt hen, en tegelijkertijd verandert het gezin door haar heengaan in een handjevol versplinterde personages. Mooi is Chris Thys als de moeder die, verrijzend uit de doodskist, in een monoloog over haar leven vertelt, gedomineerd door de seksuele begeerte van haar man. Zo kwamen al die kinderen er, die ze niet wilde. Het woord 'moederschap' is haar een gruwel.

Door deze bekentenis, op tedere wijze en passant gedaan terwijl ze de trouwjurk liefdevol over haar lichaam drapeert, besefte ik ineens waar het uiteindelijk om draait in As I Lay Dying: om een gezin dat er helemaal niet had mogen zijn. De moeder neemt uit haar kist wraak. Zij laat rivieren uit hun oevers treden, want haar is bij haar leven een onnoemelijk verdriet aangedaan.