Financiële markten niet met controles aan banden leggen

De economische crisis springt over van het ene naar het andere land. En dus klinkt de roep om inperking van het marktkapitalisme. De financiële markten zullen zich moeten onderwerpen aan betere vormen van toezicht maar het heeft geen zin ze aan banden te leggen, stelt Roel Janssen.

'De berichten over mijn dood zijn in hoge mate voortijdig', zei Mark Twain eens en zo is het ook met de berichten dat het tijdperk van de vrije markt aan zijn eind is gekomen. Nu de economische crisis van het ene land naar het andere overspringt, krijgt de internationale verwevenheid van open markten plotseling de schuld van alle ellende. De politieke reactie ligt voor de hand: inperking van het marktkapitalisme en herstel van staatscontroles op de economie.

In Maleisië en Rusland is dit proces al volop aan de gang, maar niet alleen daar. Europese politieke leiders roepen op om de internationale kapitaalstromen te sturen, in de Verenigde Staten buigt het Congres zich over beteugeling van speculatiefondsen en het Internationaal Monetaire Fonds spreekt zich welwillend uit over de beperking van het vrije kapitaalverkeer in ontwikkelingslanden.

Er is duidelijk sprake van een verschuiving in het politiek-economische paradigma. Het grenzeloze geloof in de vrije marktwerking heeft in het afgelopen jaar van voortwoekerende crises een stevige deuk opgelopen.

Na de val van het Sovjet-communisme koesterden de westerse landen de verwachting dat de wereld rijp was voor het vrije marktliberalisme. De voormalige communistische landen en de 'opkomende' ontwikkelingslanden zouden zich, met een injectie van kapitaal en advies, omvormen tot succesvolle partners in de wereldeconomie. Het kapitaal kwam deels van overheden, maar vooral van de private kapitaalmarkten; het advies was afkomstig van internationale organisaties (Wereldbank, IMF, EBRD) en van consultants in dienst van westerse hulpprogramma's die de boodschap brachten van privatiseringen, prijsliberalisatie, vrije handel en vrij kapitaalverkeer.

Nog geen tien jaar later valt de schade niet te overzien. De landen in Zuidoost- en Oost-Azië (de 'Aziatische tijgers' van weleer) gaan door een crisis die decennia van ontwikkeling teniet doet. Rusland ligt in puin en grijpt terug naar de vertrouwde instrumenten van de commando-economie. Zuid-Amerika, dat na de schuldencrisis van begin jaren tachtig zijn lessen geleerd had, dreigt opnieuw ten prooi te vallen aan economische tegenspoed.

De verpaupering, de voedseltekorten, de sociale ellende, zijn echt. Evenals de vernietigende kracht van financiële markten in situaties waarin economische onevenwichtigheden bestaan die het vrije kapitaalverkeer vergroot, uitbuit en uiteindelijk afstraft. Geen wonder dat landen zich slachtoffers van het 'flitskapitaal' voelen.

De huidige discussie gaat nauwelijks over de voor- en nadelen van open goederenmarkten, maar vooral over die van kapitaalliberalisatie. In wezen draait het om de vraag hoe landen hun economieën moeten inrichten zodat ze zonder schokken kunnen deelnemen aan het wereldwijde stelsel van geïntegreerde financiële markten. Dat is een nieuwe uitdaging. En aangezien de omvang van de financiële markten veel groter is dan die van de goederenmarkten, is het ook veel lastiger.

De problemen moeten wel in perspectief worden gezien. Ten eerste gaat het een groot aantal landen heel redelijk af. Ten tweede was in de landen die nu in crisis verkeren, eerder sprake van een stuitend gebrek aan marktwerking, of van imperfecte markten, dan van markteconomieën in de westerse betekenis. Daardoor zijn economische onevenwichtigheden ontstaan die vroeg of laat onhoudbaar waren. In Azië wordt dat gemakshalve aangeduid met corruptie-kapitalisme, in Rusland met diefstal-kapitalisme. Andere ernstige verstoringen zijn het onvermogen van Japan om de financiële sector te saneren, de risico's van een dollarkoppeling van de wisselkoers zoals in Thailand, de commando-economie van Zuid-Korea, de familiemonopolies in Indonesië of de chronische begrotingstekorten van Brazilië.

Maar evenzeer de luchtbel die bezig was zich te vormen in de koersen van de Europese en Amerikaanse effectenbeurzen en die nu sissend leegloopt.

Deze structurele tekortkomingen zijn blootgelegd door de beweeglijkheid van de internationale kapitaal. Hier doet zich het nieuwe verschijnsel voor van de hefboomwerking van financiële markten. Zolang kapitaal toestroomt, versterkt het de indruk van economisch succes. Maar zodra het massaal uit een land wegstroomt, laat het een onvoorstelbare ravage achter.

De schade beperkt zich niet alleen tot de getroffen landen: ook de kapitaalverschaffers en financiële instellingen hebben enorme stroppen geleden. Het recentste voorbeeld is de ondergang van het Amerikaanse speculatiefonds Long Term Capital dat vorige week van een bankroet gered werd omdat het anders de halve financiële wereld in zijn val zou hebben meegesleurd. Maar de schrik zit er goed in, zoals blijkt uit het risico-mijdende gedrag dat zich van de financiële markten heeft meester gemaakt.

Dit weekeinde komen de financiële autoriteiten van de wereld bij elkaar voor een serie van bijeenkomsten die uitmonden in de jaarvergadering van het Internationaal Monetaire Fonds. Ze staan voor twee urgente taken. Op de korte termijn moet de bijna-paniekstemming in de wereld worden gekalmeerd. Daarvoor is geen eensluitend recept beschikbaar: economen verschillen van mening over de beste strategie en deze verschilt bovendien van situatie tot situatie. Het zal neerkomen op een balanceernummer op de dunne draad van vertrouwen.

Voor de langere termijn moeten landen de tekortkomingen van hun economieën aanpakken, althans als ze deel willen blijven uitmaken van het internationale economische stelsel. Terugtrekking achter muren van controle is geen alternatief voor hervormingen. Maar dit betekent wel dat veel grondiger dan tot nu toe is gebeurd, onderzocht moet worden aan welke voorwaarden een economie moet voldoen - wat betreft regelgeving van de financiële sector, openbaarheid van macro-economische gegevens en politiek-economisch 'fatsoen' - wil een land zich met succes kunnen handhaven in de wereld van open kapitaalsstromen.

Ook de financiële markten zullen zich moeten onderwerpen aan betere vormen van toezicht en grotere transparantie van hun activiteiten. In ieder geval zullen ze een groter deel van de risico's moeten dragen voor de schade die ze kunnen aanrichten. Maar het heeft geen zin om markten met controles aan banden te leggen. Dat zal eerder averechts werken.

Marktwerking is een product met een gebruiksaanwijzing. Net als bij ieder ander product is het verstandiger om de gebruiksaanwijzing beter te bestuderen dan om het product teleurgesteld weg te gooien als dit niet naar behoren functioneert.