Een ondernemer in Brazilië; Onder de vulkaan

Zondag zijn er verkiezingen in Brazilië, en al maanden hangt er in dat land een crisis in de lucht. Hoe kijkt een ondernemer daartegen aan? Ben van Schaik, president-directeur van Mercedes-Benz in Zuid-Amerika, over het Braziliaanse inflatietrauma en de onzekerheden van een autofabrikant in dat land.

Ben van Schaik - de laatste baas van Fokker, nu president-directeur van Mercedes-Benz in Latijns Amerika - verbergt het goed, maar hij moet doodmoe zijn. Dinsdag vloog hij van Sao Paulo naar Frankfurt, woensdag van Frankfurt naar Tokio en vrijdag van Tokio weer naar Frankfurt. En nu is het zondagavond 27 september, de dag waarop de sociaal-democraat Gerhard Schröder de christen-democraat Helmut Kohl versloeg. Morgenochtend reist Van Schaik door naar Istanbul, maar hij is één nacht in Amsterdam en voordat hij naar zijn hotel gaat, wil hij wel vertellen wat hij vindt van de verkiezingsuitslag in Duitsland - “ik maak me geen zorgen, Wim Kok en Tony Blair hebben ook geen catastrofes veroorzaakt” - en, voor hem belangrijker, hoe hij denkt over de socialist Lula da Silva die het komende zondag, 4 oktober, in Brazilië gaat opnemen tegen de liberale Fernando Henrique Cardoso. Van Schaik: “Lula maakt geen kans.”

Door de telefoon zei u dat u geen dag langer in Brazilië blijft als hij wèl wint.

Hij lacht. “Dat was off the record.”

Of is het wishful thinking dat u denkt dat Lula niet wint?

“Nee, Lula maakt echt geen kans. In de peilingen ligt hij op de helft van het aantal stemmen voor Cardoso. En de peilingen in Brazilië zijn altijd heel betrouwbaar.”

Presidentskandidaat Lula, oud-vakbondsleider, profileert zich vooral door af te geven op het liberale, inflatie-bestrijdende economische beleid waar Cardoso vier jaar geleden mee begon. Kijk wat een ellende die wilde privatiseringen ons hebben opgeleverd! Kijk hoe afhankelijk we zijn geworden van het buitenlands kapitaal! En dat is gemakkelijk schieten voor Lula, want met Brazilië gaat het, sinds het crisis is in Rusland, ook slecht. Beleggers zijn hun vertrouwen kwijt, ze halen massaal hun geld weg. In april had Brazilië bijna 75 miljard aan buitenlandse deviezen in reserve, eind september nog maar net iets meer dan 40 miljard. De beurskoersen daalden ook nog eens met 40 procent.

Hoe leid je een bedrijf in zo'n toestand? Hoe bouw je vrachtwagens en bussen en hoe importeer je personenwagens in een land waar de president, in een poging om de kapitaalvlucht tegen te gaan, de rente van 19 naar 50 procent laat stijgen en bovendien de belastingen verhoogt? Niemand wil nog geld lenen om je spullen te kopen! De markt voor BMW's, Jaguars, Mercedessen en andere luxe auto's is - Van Schaik laat het zien op een grafiek - de eerste negen maanden van dit jaar met bijna 25 procent teruggelopen. En de vraag naar vrachtwagens en bussen is na augustus ook flink ingezakt.

Wat doet u?

Van Schaik: “We hebben voor oktober negen dagen ingepland waarin we alle overwerkuren die er nog staan gaan compenseren. Daarna kunnen we de vijfhonderd tijdelijke werknemers die we vorig jaar hebben aangetrokken nog ontslaan. En dan is alles open. Dan zal het eraan liggen of we een crisis krijgen of niet.”

Er is nu nog geen crisis?

“We bevinden ons nu in een van de dieptepunten waar Brazilië regelmatig in zit. Het is geen crisis. Maar dat kan het wel worden.” Hij raakt niet zo snel in paniek, zegt hij. Hij is, na bijna twee en een half jaar Latijns Amerika, wel gewend aan schommelingen. “Toen ik in juni 1996 kwam, kon ik beginnen met het sluiten van een van de fabrieken.”

Tweeënhalfduizend van de toen nog twintigduizend werknemers op straat.

“Je geeft ze zes maanden salaris mee, het dubbele van wat officieel moet. En dat is het dan. Je weet dat die mensen daarna geen inkomen meer hebben. Ik heb in het begin ook enorme problemen met de vakbonden gehad. Het is daar niet de gewoonte dat je met elkaar praat. En de bonden hebben geen stakingskas. Als ze iets willen organiseren, dan moeten ze de mensen op overtuigingskracht achter zich zien te krijgen. Dan gaan ze met megafoons bij de poorten staan, die klootzakken daar boven...”

En dat een paar maanden na het faillissement van Fokker.

“Heel onplezierig ja. Maar het is part of the job. Wat is het alternatief? Je doet alles om de onderneming te laten overleven.”

Maar wist u dat het meteen zo vervelend zou worden toen u voor Mercedes-Benz naar Brazilië ging?

“Niet dat het zo erg zou zijn. De eerste helft van 1996 was goed geweest en opeens ging de markt naar beneden. Of eigenlijk moet ik zeggen: voor de personenwagens was het een goed jaar, niet voor de vrachtwagens. En nu is het andersom. Tot en met augustus is de vraag naar de vrachtwagens goed gebleven, maar er worden al maanden bijna geen personenwagens meer verkocht. Voor een Europeaan is in het begin heel moeilijk te doorgronden waardoor dat dan komt. Want je zou denken: het gaat slechter, ondernemers worden onzeker, het eerste wat ze uitstellen is investeren in kapitaalgoederen. Maar als ze in Brazilië onzeker zijn investeren ze juist in kapitaalgoederen.”

Waarom?

“Omdat ze zijn opgegroeid met het spook van de inflatie. Tot 1994 kregen ze bij elke fluctuatie te maken met een enorme geldontwaarding.”

Kern van het Plan Real waarmee Cardoso vier jaar geleden zijn strijd tegen de inflatie begon (en de verkiezingen won): koppeling van de Braziliaanse munt aan de Amerikaanse dollar en geen barrières meer voor buitenlandse investeerders. En tot de ellende in Rusland begon had Cardoso er veel succes mee. De inflatie, tot 1994 soms wel 80 procent, is vanaf die tijd bijna verdwenen en de Braziliaanse economie is de laatste paar jaar nog nooit zo stabiel geweest.

Maar wat nu het evenwicht weer helemaal zoek is? Nu de economie door een relatief te duur geworden munt bijna stil ligt?

Wat zou u willen dat Cardoso deed?

Van Schaik: “In de allereerste plaats moet hij het klimaat voor ondernemingen verbeteren. De vraag moet omhoog, dus moet de belasting omlaag en de rente ook.”

Alsof dat zomaar kan.

“Het is een vicieuze cirkel, dat weet ik ook wel. Om de rente te kunnen verlagen, moet eerst de rust terugkeren in de financiële wereld. Eerst moet het vertrouwen worden hersteld. En eerlijk gezegd verwacht ik, als Cardoso na de verkiezingen blijft, dat hij eerst de belastingen nog zal verhógen. De consumptie zal nog verder dalen.”

Groot probleem voor Brazilië: de overheid moet over haar eigen schulden ook 50 procent rente betalen - en dat geld moet ergens vandaan komen.

Voorlopig zit u daar niet echt prettig.

Hij haalt zijn schouders op en begint opeens over Japan, waar hij was om met de vrachtwagenbouwers van Nissan te praten. (Mercedes-Benz en Nissan gaan samenwerken en dat plan is, al gaat het slecht met Japan, nog niet van de baan.) “Het viel me op”, zegt Van Schaik, “dat je in het straatbeeld nog helemaal niets merkt van paniek. Het is druk in de winkels, de mensen kopen.”

Grote ontslagen zijn er nog niet geweest in Japan. De mensen hebben werk.

“Maar ik ben benieuwd hoe lang het de overheid daar lukt om de werkloosheid zo laag te houden. Het maakte op mij een heel kunstmatige indruk. Ze weten daar niet wat werkloosheid is. Maar als de overheid serieus aan hervormingen begint, zullen ze er zeker mee te maken krijgen.”

U bedoelt dat Japanners ten onrechte rustig zijn en Brazilianen ten onrechte in paniek?

“Ik wil niet al te optimistisch doen, maar ik ben zeker geen fatalist. Brazilië is al veel stabieler dan vroeger. Het land wordt democratisch geregeerd. Sinds Cardoso aan de macht is, zijn er geen corruptieschandalen meer geweest. Brazilië is bovendien rijk aan grondstoffen.” Diplomatiek: “Op de middellange termijn ben ik zeer positief. Brazilië heeft alles om zich goed te ontwikkelen.”

Maar op de korte termijn gaat u vijfhonderd mensen ontslaan.

“Dat is nog helemaal niet beslist. Die mensen hebben tot het eind van dit jaar een contract. Tegen die tijd kan alles er weer heel anders uitzien.”

Mercedes-Benz bouwt een nieuwe fabriek in Brazilië, die in februari opengaat.

“Een investering van 850 miljoen dollar, werkgelegenheid voor 2.500 mensen.”

Zit u er nu niet een beetje mee in uw maag?

“Het zou heel vreemd zijn als ik er niet af en toe over nadacht.”