Vandaag geopende kunstbeurs Berlijn valt ook voor commercie; Verdrinken in een oceaan van kunst

Art Forum Berlin, de kunstbeurs die vandaag voor de derde keer opent, wil graag jong en tegendraads zijn. Maar de meeste van de 145 deelnemende galeries spelen op zeker door te kiezen voor bekende namen. De grootste verrassingen komen uit Scandinavië.

Art Forum Berlin: Messegelände Berlin, 11 t/m 17. 1, 3 en 4 okt. 11-20u, 2 okt 11-22u. Toegang 28 DM. Catalogus 30 DM.

BERLIJN, 1 OKT. In Berlijn domineren de hijskranen en de bouwputten. Waar je ook loopt, over de Alexanderplatz, de Potsdamerplatz of achter de Tiergarten waar volgend jaar kanselier Schröder met de Bundestag zijn intrek neemt, overal wordt geboord, gehakt, gezaagd en gegraven. En het zijn niet alleen de politici die verhuizen: galeries trekken vanuit heel Duitsland naar Berlijn en er worden nieuwe musea ingericht - en van de oude worden weer nieuwe kunstwerken gemaakt. Op Art Forum Berlin, de Berlijnse kunstbeurs die vandaag voor het derde jaar opengaat, exposeert de Italiaanse kunstenaar Monica Bonvicini de sculptuur Zwei Tonnen Alte Nationalgalerie. Die bestaat uit vier houten kunstverhuiskisten, tot de rand gevuld met puin, stenen en stof, volgens een galeriemedewerker door Bonvicini hoogstpersoonlijk bij een renovatie uit de Alte Nationalgalerie gesleept. De ironie van het werk (al dan niet bedoeld) zit 'm vooral in de standaardtekst op de kisten: niet alleen wordt vermeld hoe zwaar ze zijn (92 kilo, 86 kilo), met een stempel staat er ook de tekst 'Handle with extreme care/work of art' opgedrukt - alsof iemand ze vrijwillig omhoog zou willen tillen.

De organisatoren van Art Forum waren zo verguld met Bonvicini's 'actuele' sculptuur dat ze haar, samen met de Engelse kunstenaar Liam Gillick, de Paul Cassirer-Kunstpreis hebben toegekend, de eerste en enige prijs op de beurs. Dat juist Bonvicini en Gillick de prijs krijgen zegt veel over de ambities van Art Forum: boven alles wil de beurs zich profileren als hét verhandelpunt voor jonge en tegendraadse kunst - tegendraadser in ieder geval dan de concurrerende beurzen van Keulen en Basel. Om die reden ook heeft Berlijn speciale (maar wel erg kleine) ruimtes ter beschikking gesteld aan zeventien 'jonge' galeries. Daar zit de Brusselse galerie James van Damme bij met een solopresentatie van de Belgische kunstenaar Carlo Mistiaen en de Amsterdamse Bloom Gallery die schrijnende vrouwenportretten van Arno Nollen toont.

Deze 'jonge' galeries behoren tot de weinigen die het hebben aangedurfd met een solopresentatie te komen. De meeste van de 144 andere deelnemende galeries op Art Forum Berlin hebben ervoor gekozen een overzicht van hun 'stal' te exposeren - wat in de praktijk neerkomt op de presentatie van vijf tot tien kunstenaars met één of twee werken. En dat maakt de zaak er niet overzichtelijker op, de toeschouwer wordt al snel gedwongen op naam te gaan zoeken en komt dan vaak dezelfde Duitse kunstenaars tegen - en dan lijkt iedere galerie zijn eigen Gerhard Richter, Sigmar Polke of Imi Knoebel te hebben. Dat dit niet meer de allerjongsten zijn, geeft meteen het probleem van deze Art Forum aan: galeries willen verkopen en dat gaat op een beurs nu eenmaal beter met grote namen dan met jongeren die nog geen algemene bekendheid genieten - die verzuipen makkelijk in deze oceaan van kunst.

De galeries die er toch in slagen zich enigszins te onderscheiden komen opvallend genoeg vooral uit Scandinavië. Galleri Andreas Brändström uit Stockholm bijvoorbeeld heeft een van de beste stands met bijna allemaal kunstwerken die in zwart of wit zijn uitgevoerd. Het grootste deel daarvan is van de Amerikaans/Zweedse kunstenaar Clay Ketter, die werk maakt dat altijd uit witte panelen is opgebouwd - gipsplaten soms, maar ook witgeverfde planken. Soms maakt Ketter daar installaties van en vormen de planken een soort keukenblok, soms bewerkt en beschildert hij ze en dan lijken de panelen nog het meest op de volledig witte schilderijen van Robert Ryman - een curieuze combinatie. Naast Ketter hangen bij Brändström enorme, verleidelijke foto's van de Zweed Henrik Håkansson waarop we, tegen een grijswitte achtergrond, een vlinder uit zijn pop zien kruipen. Het verrassende aan de foto's is dat Håkansson ze met extra veel licht genomen heeft waardoor de vlinder bijna opgaat in de grijs-witte achtergrond. De foto's krijgen er iets hemels door.

Håkansson sluit daarmee bovendien indirect aan bij de nieuwste sellers op Art Forum Berlin: grote landschapsfoto's. De eerste werden enkele jaren geleden gemaakt door Duitse fotografen als Andreas Gursky en Axel Hütte, nu staan er steeds meer navolgers op, zoals Frank Thiel, Elger Esser en Mats Gamdrup, die ze ook maken: allemaal foto's met een oppervlak van minstens anderhalve vierkante meter met daarop een natuur- of stadsgezicht waarop geen mens te zien is, verpakt in een houten lijst - onmiskenbaar de moderne variant op de aloude landschapsschilderkunst.

De populariteit van deze werken geeft wel aan dat Art Forum Berlin niet helemaal de jonge en hippe beurs meer is die ze wil zijn. Jong en hip is mooi, zolang er maar verkocht wordt, lijkt het nieuwe credo. Dat laatste is nu eenmaal moeilijk met video's en installaties en daardoor valt ook een 'toonaangevende' galerie als Jay Jopling uit Londen te 'betrappen' op het voornamelijk exposeren van schilderijen en kleine beelden - al is dat schilderij dan van Damien Hirst, en het beeld een in brons afgegoten verfroller van Gavin Turk.

Er werd op Art Forum af en toe wat gemord over de aanwezigheid van 'commerciële' galeries als Simonis uit Düsseldorf (die vooral oudere Afrikaanse kunst verkoopt) of galeries als Marion Meyer uit Parijs en Sander uit Darmstadt waar men een Karel Appel voor 295.000 DM kan kopen of een Asger Jorn voor 450.000. Toch zou dit wel eens de toekomst voor Art Forum Berlin kunnen zijn.