Soeharto's heldenepos is versoapt

De viering van Pancasila-dag in Indonesië ontbeerde dit jaar het epos op de televisie over de heroïsche wijze waarop Soeharto de natie redde van de communisten. Maar de les erachter was niet gewijzigd: Soeharto is gemarginaliseerd maar zijn Nieuwe Orde is springlevend.

JAKARTA, 1 OKT. Voor het eerst in ruim dertig jaar was het vanochtend president B.J. Habibie van Indonesië die de plechtigheden inspecteerde ter gelegenheid van de viering van Pancasila-dag. Dat is in feite de viering van het ontstaan van de Republiek Indonesië in zijn huidige Nieuwe Orde-verschijning.

De burger Habibie voelde zich, terwijl hij met toegeknepen ogen tegen het schelle ochtendlicht de troepen salueerde, zichtbaar niet op zijn gemak, getuige zijn schichtig naar links en rechts flitsende blikken. De kleine president uit Pare-Pare, Zuid-Sulawesi, past niet in de mal van de viering van het neerslaan van de zogenaamde communistische opstand in de nacht van 30 september op 1 oktober 1965: een mal die gegoten is naar de vormen van Habibies voorganger, Soeharto.

Soeharto was het volgens de Nieuwe Orde-geschiedschrijving immers die als commandant van de parate Strategische Reservetroepen (KOSTRAD) de gevaarlijke communistische opstand de kop indrukte, nadat hij als door een wonder was ontsnapt aan de dood. Zes andere generaals werden op 29 september van hun bed gelicht door de mannen van de communistische luitenant Untung en vervolgens op wrede wijze vermoord.

De viering van Pancasila-dag was tijdens de Soeharto-jaren uitgegroeid tot een belangrijker gebeurtenis dan pakweg de herdenking van de Merdeka: de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Hollandse kolonialisten en de vestiging van de republiek door Indonesiës eerste president, Soekarno. Daarbij baseerde het op militaire macht gestoelde regime van de Nieuwe Orde zijn legitimatie op de redding van het vaderland uit de klauwen van het Rode Gevaar.

Deze oeroude boeman is weer geheel terug in de hoofden van autoriteiten en bevolking van Indonesië sinds chef-staf generaal en minister van Defensie Wiranto vorige week zei dat de huidige reformasi-beweging te werk gaat “volgens systemen en methodieken” van de verboden Communistische Partij van Indonesië (PKI). Gisteren demonstreerden duizenden regeringsgetrouwe moslims in Jakarta en in Medan, de hoofdstad van Noord-Sumatra, tegen het opkomend communisme.

Maar de reformasi-era heeft de 29 september-viering niet geheel onberoerd gelaten: sinds veertien jaar waren televisiezenders verplicht op deze gedenkwaardige dag een ruim vier uur durend semi-documentair epos uit te brengen over de heroïsche wijze waarop Soeharto natie en staat redde van de communistische ondergang. Vorige week berichtte minister Yunus Yosfiah van Informatie echter dat de regering het eens was met het Huis van Afgevaardigden dat “films die bepaalde figuren ophemelen niet meer passen bij de dynamiek van de hervorming”.

In opdracht van de ministers van Informatie en van Onderwijs is nu een nieuwe videoprent vervaardigd, getiteld 'Niet Slechts de Gedachtenis' (Bukan Sekedar Kenangen), die wederom verplicht door alle zenders moest worden uitgezonden. Het verhaal draait om een studente die erachter komt dat haar grootvader een communist was, midden jaren zestig. De film is gefabriceerd volgens de hedendaagse codes van de populaire sinetrons ofwel soap-opera's met felle kleuren en heftige middenklasse-emoties. Soeharto's heldenepos heeft plaatsgemaakt voor versoapte geschiedenis. Maar de les die schuilgaat achter alle vertoonde oorvijgen en tranen is hetzelfde gebleven: het leger heeft dertig jaar geleden iets groots verricht door het communisme te verslaan. Zo weerspiegelt deze film de actuele stand van zaken in Indonesië: de voormalige autocraat Soeharto is dan wel gemarginaliseerd, maar zijn Nieuwe Orde is nog springlevend.