Russische oude garde heeft geen nieuwe instrumenten

De hervormers faalden, vertegenwoordigers van de oude, communistische garde in Rusland nemen sluipenderwijs de posities in, die ze na 1991 moesten opgeven. Hubert Smeets meent dat dit gevolgen heeft voor de koers van het land, maar er is geen sprake van een wisseling van de wacht.

Paranoia waart stiekem door de stad. Het is de onvermijdelijke contra-indicatie van elke 'crisis' in Rusland. Politiek en economie zijn er nu eenmaal alchimisch met elkaar verbonden. Bijna niemand in Moskou kan geloven dat het feitelijke faillissement van de 'grootse macht' die Rusland nog steeds denkt te zijn een louter financiële oorzaak heeft. En zij die nog wel enigszins naïef willen zijn, worden dagelijks gebombardeerd met zoveel angstaanjagende berichten dat ze van goeden huize moeten komen om optimist te blijven. Want wat moet je van het politieke leiderschap in Rusland denken als een commentator van het invloedrijke televisieprogramma Itogi de ogenschijnlijke windstilte in de politieke arena zo uitlegt: “De president weet niet wat er in de staat gebeurt. Er was geen orde in het land, het is er niet en het zal er niet zijn. Welkom in Rusland.” En van het besluit kort daarop van ex-premier Viktor Tsjernomyrdin om zich nìet kandidaat te stellen voor de vacante Doema-zetel in het aardgas-district Jamalo-Nenetsk omdat het parlement volgens hem niets voorstelt en hij “niet van plan is aan hufters te laten zien dat het volk hem steunt”?

Een kleine greep uit een weekje jobstijdingen, althans naar Westerse maatstaven. Procureur-generaal Joeri Skoeratov onderzoekt de rol die de centrale bank medio augustus bij het begin van de 'crisis' heeft gespeeld. De krant Segodnja (van Berezovski's concurrent Vladimir Goesinski) alarmeert de lezers een dag later met een artikel onder de kop: “Het leger is klaar voor de oorlog, de burgeroorlog”. De officieren hebben een paar maanden geen salaris ontvangen. En de soldaten, toch al permanent het slachtoffer van 'dedovsjina' (de permanente treiterijen van hun meerderen die ze niet zelden met de dood moeten bekopen), hebben honger. Als de wedde (vier- tot zesduizend gulden per officier) niet snel wordt uitbetaald, gaan ze de Transsiberische spoorlijn met tanks blokkeren, weet de geheime dienst. De frustraties over de privileges van de speciale politie-eenheden OMON en SOBR, die strijd leveren met de 'georganiseerde misdaad' en daarmee drie keer zoveel verdienen als gewone legerofficieren, moeten er nu eens uit. Dat is andere koek dan de dagelijkse acties van onder anderen wetenschappers, leraren, en verpleegkundigen.

Premier Jevgeni Primakov heeft de militairen inmiddels betaald. Maar volgens generaal/gouverneur Aleksandr Lebed van Krasnojarsk blijft “de toestand serieus” omdat verschillende legeronderdelen zich “verschillend” gedragen. Echt geld voor al deze andere debiteuren onder het gewone volk is er hoe dan ook niet. Zelfs voor de aandelen van het olieconcern Rosneft, zo ongeveer het laatste kroonjuweel van de staat dat verkocht zou moeten worden, is geen belangstelling. De veiling is weer uitgesteld.

De directeur van het nationale energiebedrijf JES, de zogeheten 'jonge hervormer' Anatoli Tsjoebais, voorspelt ondertussen een koude winter. In Toela wordt de kachel van de stadsverwarming pas op 15 oktober aangestoken, omdat de bankrekening van het energiebedrijf is geblokkeerd. In Kamtsjatka, Jakoetië en andere regio's in het verre oosten van Rusland zal dat evenmin snel gebeuren. De “situatie is er catastrofaal”, meldt energie-minister Sergej Generalov onbekommerd. Wat moet dat volgende week woensdag worden als vakbonden en oppositie hun 'nationale protestacties' in het land houden om Jeltsin tot aftreden te dwingen?

Of dat allemaal nog niet genoeg is, komt het Westen nu eens niet met geld over de brug. Hoewel naar eigen zeggen uit protest tegen de benoeming van minister van financiën Michail Zadornov, is de werkelijke reden vermoedelijk dat vice-premier Aleksander Sjochin vorige week al na tien dagen de pijp aan Maarten heeft gegeven. Sjochin heeft een beetje rondgekeken in het Witte Huis, een paar gesprekken gevoerd met het IMF en zijn conclusie getrokken. Sindsdien dondert IMF-vertegenwoordiger Martin Gilman in Moskou bijna dagelijks dat de resterende tranche van 36 miljard gulden niet zal worden uitgekeerd, zolang Rusland zich niet bekeert tot het monetarisme en het geen belastingen weet te innen. Jeltsins adviseur Aleksandr Livsjits, tevens kandidaat om Sjochin op te volgen, weet waarom. In onversneden gevangenisjargon concludeert hij: “We hebben iedereen besodemieterd, niet alleen Rusland maar ook het buitenland.” Niet voor niets heet de nieuwe prijsindicatie OeJe ('voorwaardelijke rekeneenheid', lees: dollars) in de volksmond al OeJo ('voorwaardelijk verneukt').

En toch. Toch is ook nu de crisis in Rusland weer een variant op Martinus Nijhoff: er gebeurt niet wat er gebeurt.

Dat blijkt ten eerste uit de wijze waarop de zogeheten functionarissen die 'verantwoordelijk' waren voor de 17de augustus (de dag waarop de vorige regering de roebel liet devalueren en een moratorium op de staatschulden afkondigden) wegkomen. De ontslagen president van de centrale bank, Sergej Doebinin, bijvoorbeeld heeft volgens de Novaja Gazeta een plaats in de directie van de gasgigant Gazprom aangeboden gekregen. Of hij daar net zoveel verdient als bij de bank (1,2 miljoen roebel, dat wil zeggen bijna honderd keer meer dan het modale loon) is vooralsnog onduidelijk. Maar de sanctie zou zwaarder hebben kunnen zijn.

Een tweede aanwijzing is het politieke positiespel dat de laatste weken wordt gespeeld. Alle partijen zoeken voorzichting naar een plek in het nieuwe spectrum van de macht. Dat proces verloopt heel langzaam. De nationaal-communistische leider Gennadi Zjoeganov heeft vooralsnog geen haast. Er staan in 1999 verkiezingen voor de deur. Maar de verhoudingen verschuiven daardoor wel. Als Zjoeganov eist dat de leiding van de staatsomroep terwille van de pluriformiteit wordt vervangen, is Leiden niet in last. Dat hij zelfs een kandidaat in petto heeft (dezelfde man die in augustus 1991 ook de leiding van de tv had en maandagmorgen 19 augustus 1991 de mislukte staatsgreep keurig begeleidde met het 'Het zwanenmeer' van Tsjaikovski) zorgt evenmin voor opwinding. Omgekeerd kondigt de Most-groep van Goesinski even onbeschroomd aan dat de sociaal-liberale politicus Grigori Javlinski voortaan dé man is waarop dit media-concern met televisiekanalen en kranten gokt. Een uitgebreid verslag uit het ziekenhuis, waar Javlinksi herstelt van een hartaanval en nu rustig kan werken aan zijn eigen 'uitweg uit de crisis' programma, moet het illustreren.

Op regionaal niveau wordt dit model vrij nauwkeurig gekopieerd. Met de rug naar het centrum in Moskou grijpt menig gouverneur zijn kans om af te rekenen met de jeltsinisten in zijn omgeving.

Rest de vraag of dit een contra-revolutie is of een klassiek Russisch proces. Het is beide. De oude garde kan, dankzij het falen van de 'jonge hervormers' in de afgelopen jaren, sluipenderwijs de posten weer innemen die ze na de zogeheten 'tweede Russische revolutie' van 1991 moest opgeven. Dat heeft uiteraard gevolgen voor de koers van Rusland. Die zal introverter worden. Maar het is een wisseling van de wacht die een minder ideologische basis heeft dan ons door de combattanten wordt voorgehouden. De kern van de omslag is namelijk dat andere mensen op de stoelen van het establishment zijn gaan zitten.

In de woorden van professor Aleksej Nalepin, adjunct-directeur van het Russische culturele fonds dat wordt gefinancierd door cineast en Oscar-winnaar Nikita Michalkov: “Jullie denken dat het er toe doet wie de macht heeft: rood of wit. Maar voor Rusland maakt dat minder uit. Natuurlijk, toen de macht tijdens Gorbatsjov witter van kleur werd, moest de oude rode klasse lijden. Nu wordt de macht weer wat roder. Maar een tragedie is dat niet. De oude geschoolde en bureaucratische middenklasse, die in 1991 de macht verloor aan de nieuwe zakelijke middenklasse, herovert nu terrein. De reactie van de verliezers zal geen effect hebben. De houding van het lompenproletariaat is veel belangrijker”. En dat maatschappelijke segment is Primakov nu, op kosten van de toekomst, aan het afkopen.