De nationale wetenschapsdag; Spanning in vele toonaarden

'Durf je hier je hand in te stoppen?' staat er op de voeldozen die Dominique Vissenburg, medewerkster van het Natuurmuseum in Nijmegen maakte voor de Nationale Wetenschapsdag.

“Nou, toe dan”, zegt ze uitdagend tegen de bezoeker. De hand verdwijnt in een ronde, houten doos die beschilderd is in vrolijke Dick Bruna kleuren. Het model doet denken aan een kleine carrousel. Ernaast staat een tekstbordje over het vleesetende plantje zonnedauw. De bezoeker leest: “Als er een vlieg of mugje op het blad landt, blijft hij vastkleven... Langzaam buigen de tentakels zich om het arme beestje heen.” De hand gaat verder naar binnen en grijpt plotseling in een slijmerige, plakkerige substantie. Gadver. “Dat voelt een vliegje”, zegt Vissenburg.

'Spanning' is dit jaar het thema van de nationale wetenschapsdag, de dag waarop ruim tweehonderd bedrijven, universiteiten, sterrenwachten en musea hun deuren openstellen. De voeldozen - naast zonnedauw, over sluipwespen, spinnen en het monster van Loch Ness - geven maar één interpretatie van het gekozen thema. “Kinderen vinden dit hopelijk spannend”, zegt Vissenburg. Een andere interpretatie is te vinden bij de waterbak waarin schaatsenrijdertjes over het oppervlak schieten. Hier gaat het over oppervlaktespanning. Die kan afnemen door verontreinigingen zoals fosfaten, zo valt te lezen. Twee andere bakken demonstreren dat. In de een, gevuld met zuiver water, drijven punaises netjes op het wateroppervlak. In de andere bak, waar wat zeep aan het water is toegevoegd, zinken ze naar de bodem.

In het Natuurmuseum zijn ook nog mooie opstellingen te zien aan de hand waarvan de verschijnselen elastische en elektrische spanning worden uitgelegd. Men kan er een kompas maken met een kurk en wat naalden, of een muziekinstrument met elastiek en touwtjes, of een tekening met magnesiumpoeder.

Hoeveel kanten je op kunt met 'spanning' blijkt uit het brede aanbod aan lezingen, demonstraties, workshops, wedstrijden, speurtochten en rondleidingen die door het hele land worden georganiseerd. Het gaat over bliksem, aardbevingen, chronische vermoeidheid. Spanning tussen burgemeesters en relschoppers, hoogspanningsmasten, de plastisch chirurg in de strijd tegen weefselspanning, biotechnologie roept spanningen op, het overspannen brein, geraakt door het spannende boek. De Open Universiteit presenteert een quiz met 30 spannende vragen.

Opmerkelijk zijn de pretlabs, speciaal bedoeld voor doe-het-zelvers van 6 tot 14 jaar. In een pretlab kunnen kinderen zelf aan de slag. Ze kiezen uit vier pakketjes: tandpasta maken, een slaapkameralarm solderen, een zenuwspiraal bouwen (het Willem Ruis stress-spelletje) of een elektronische dobbelsteen in elkaar knutselen. Er zijn in totaal zo'n 25 labs over het hele land verspreid; onder andere in Oudemirdum, Lattrop, Den Helder, Utrecht en Oudenbosch.

Ook de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen heeft een hoek vrijgemaakt voor zo'n pretlab. “Maar we verwachten weinig kinderen”, zegt economiedocent Edwold Rossen. Hij legt uit dat de Hogeschool de wetenschapsdag combineert met de eigen open dag. “Er zullen met name aanstaande studenten binnenwandelen. Maar ook voor hen zijn de doe-het-zelf pakketten nuttig. Ze zien namelijk wat voor materiaal ze later in hun lessen kunnen gebruiken.”

INFORMATIE Amsterdam: In het Wetenschappelijk Centrum Watergraafsmeer (Kruislaan 403-415) zijn talloze demonstraties, onder andere over moderne alchemie, de nieuwste reuzentelescoop en onderzoek met laserlicht. Je kunt er door een virtual reality ruimte lopen en op de Natuurkunde Kermis mag je allerlei proefjes doen. Enschede: In het Da Vinci Techno Activity Center (Auke Vleerstraat 1) kun je je eigen ruimtewagen maken die je vervolgens mag lanceren. Schiet je hem ver weg dan kun je een prijs winnen. Op het universiteitsterrein (De Vrijhof) voert Theatergroep Pandemonia Science Theatre de voorstelling EC-STATISCH op. Scheveningen: In het Zeemuseum kunnen bezoekers een kijkje nemen in de, gewoonlijk niet toegankelijke, wetenschappelijke collectie. Er worden video's vertoond over het leven in de diepzee, er wordt een schelpen-zoektocht gehouden en men kan met knutselpakketten in de weer. Texel: In 't Horntje (Landsdiep 4) kun je een onderzees tochtje maken in de Navicula, een onderzoeksvaartuig. Er worden films vertoond over zeeonderzoek op Antarctica en over de scholekstermaatschappij. Tilburg: Aan de Katholieke Universiteit Brabant (Warandelaan 2) worden lezingen gegeven over onder meer babygymnastiek, de beleggingsmarkt, incest, de EMU, dyslexie en werkdruk. Daarnaast zijn er demonstraties zoals 'computergestuurd onderzoek van leerstoornissen' en 'het meten van spanningen in het gelaat opgeroepen door filmfragmenten'. Programmakrant op te vragen bij Stichting WeTeN. Tel 030-2727300 Email: bureau@weten.nl. Internetadres: www.weten.nl