Renaissance-penningen in het Koninklijk Penningkabinet in Leiden; Wonderen op zakformaat voor heren

Tentoonstelling: Ben ik in beeld? Portretpenningen uit de Italiaanse Renaissance. Koninklijk Penningkabinet, Rapenburg 28, Leiden. T/m 23 mei 1999. Di t/m vrij 10-17, za/zo 12-17.

Een kunstvorm van heren, voor heren en door heren: dat is de penningkunst in het verleden altijd geweest. Penningen zijn eigenlijk stukjes beeldhouwwerk in reli‰f. Anders dan munten zijn zij nooit betaalmiddel. Maar het bijzondere is dat zij draagbaar zijn, hanteerbaar, tastbaar - en alleen al daarom begerenswaardig.

Zo'n zeshonderd jaar geleden werd het onder Italiaanse hoogwaardigheidsbekleders mode om hun eigen kop op een bronzen penning te laten afbeelden. Als aandenken, bijvoorbeeld om aan vrienden en gunstelingen cadeau te geven, of ter herinnering aan een bijzondere gebeurtenis. Op de keerzijde stond een wapenspreuk of symbolische voorstelling, die vaak rebus-achtig ingewikkeld in elkaar zat. De beste kunstenaars werden ingeschakeld om deze duurzame Šn handzame portretten te vervaardigen; beeldhouwers, die de beperkte ruimte en de ronde vorm van een penning ten volle wisten te benutten.

De eerste was Pisanello (1395-1455). Zijn opdrachtgevers waren Renaissance-vorsten als de Gonzaga's en de d'Estes, staatslieden, condottieres en geleerden. De manier waarop Pisanello een buste in het vlak wist te plaatsen, de letters er omheen, de vindingrijkheid van zijn afbeeldingen op de achterkant zijn volgens penningliefhebbers eigenlijk nooit overtroffen.

Een goed voorbeeld is de penning met het portret (in profiel, zoals gebruikelijk) van F.M. Visconti, die in Leiden is te zien. De vette nek van deze edelman steekt ongegeneerd uit zijn kraag omhoog, en is door Pisanello precies in het verlengde geplaatst van zijn merkwaardige muts. Horror vacui kende Pisanello niet: de lege ruimte rond Visconti's hoofd versterkt de indruk van ruimtelijkheid. Op de keerzijde staat een drukke voorstelling met paarden, krijgers en een draak.

Dergelijke hoogtepunten van penningkunst waren zeer in trek bij de vele heren van stand die in de loop der eeuwen penningen hebben verzameld, uit historische belangstelling of om hun schoonheid. Een van die heren was Rembrandt van Rijn. In de nalatenschap van de schilder bevond zich een kassie met medalien, en op een van zijn beroemdste etsen, de vierde staat van De drie kruisen, is een ontlening aan een andere penning van Pisanello te zien. Het is een ruiter, van opzij gezien, met een hoofddeksel dat lijkt op een bruidstaart.

Dat Rembrandt dat ruiterfiguurtje overnam van de achterkant van een portretpenning van Gian Francesco Gonzaga door Pisanello, werd een paar eeuwen later ontdekt door een andere heer die van penningen hield: Cornelis Hofstede de Groot (1863-1930). Deze kunsthistoricus en connaisseur ging op zoek naar Rembrandts Gonzaga-penning - en kon die in 1920 inderdaad aan zijn verzameling toevoegen.

Datzelfde exemplaar is nu te zien op de tentoonstelling van portretpenningen uit de Renaissance in het Koninklijk Penningkabinet in Leiden. De vijftig penningen die Hofstede de Groot naliet aan van het Haags Gemeentemuseum zijn onlangs ondergebracht in het Penningkabinet; een goed voorbeeld van zinvol schuiven binnen de 'collectie Nederland'. Dankzij deze toevoeging kan de Leidse collectie Renaissance-penningen (waaronder zeven van Pisanello) zich meten met internationale topverzamelingen.

E‚n nadeel moet de bezoeker van de fraaie expositie voor lief nemen: hij mag de penningen niet aanraken. Met je vinger over iemands hoofd of schouder strelen, desnoods in het verborgene van een jas- of broekzak, moet een van de genoegens zijn geweest die de eigenaren aan deze voorwerpen beleefden. Maar voor de ogen alleen zijn zij ook al een feest. Het kroeshaar van Lionello d'Este op zijn beroemde huwelijkspenning, de minuscule plantjes onder de voeten van een olifantje, de billen van een paard dat Pisanello gedurfd van achteren weergaf - het zijn wondertjes op zakformaat. Wie ze bekijkt, is voorgoed gewonnen voor de charmes van de penningkunst.