Centrum-links slaat bruggen

De Derde Weg is voor een deel een formulering achteraf van een weg die een aantal sociaal-democratische partijen, waaronder de PvdA, hebben ingeslagen, menen H. Anker en A. Hilhorst. Die weg ligt bezaaid met uitdagingen. Voor politiek cynisme en fatalisme is geen plaats.

Ook Duitsland voegt zich in de rij. Na zestien jaar oppositie kan de SPD een regering vormen. Zij is de laatste sociaal-democratische partij in de vijftien lidstaten tellende Europese Unie die zich van langjarige oppositie heeft verlost. Gaat het om een natuurlijke slingerbeweging, om een reactie op wat vooraf ging, of heeft de sociaal-democratie iets nieuws te bieden, een zogeheten Derde Weg?

Het Derde Weg-denken kan op belangstelling rekenen omdat zij een onderbouwing vormt van en vervolg is op de opvallende electorale successen - de wederopstanding - van centrum-links. Clinton wist na twaalf jaar Reagan en Bush in 1992 het presidentschap te veroveren, niet alleen omdat hij de betere kandidaat was, maar ook omdat hij een brug wist te slaan naar de middengroepen. Zoals Clinton een veranderde Democratische Partij vertegenwoordigde die een aantal voor de kiezers cruciale kwetsbaarheden achter zich had gelaten, zo wist Blair op geloofwaardige wijze zijn partij om te dopen tot New Labour. Met die gedurfde naamsverandering gaf Blair aan dat hij een Derde Weg bewandelde. Hij zette zich niet alleen af tegen de Conservatieven maar ook tegen Old Labour, de vakbondssocialistische partij van het verleden. Centrum-links heeft zich ook elders in Europa versterkt, zoals zondag in Duitsland is gebleken. Aan de wieg van het electorale succes van moderne centrum-linkse politiek staat de notie dat men zijn traditioneel sterke kant - sociale rechtvaardigheid - met meer kracht benut in de strijd om de kiezersgunst als traditionele zwaktes - in de ogen van de kiezers - worden geneutraliseerd. Zwaktes die met linkse partijen worden geassocieerd zijn hoge overheidsuitgaven, belastingen en tekorten en een te grote, want schadelijke greep van de overheid op de economie. Bovendien zou links een grotere nadruk moeten leggen op de zorgen van 'gewone hard werkende mensen', veilige straten en buurten, de kosten van levensonderhoud, de kwaliteit van de school en de gevolgen van immigratie. Hoewel het tijd kost om het vaak diepgewortelde wantrouwen weg te nemen is dat wel een absolute voorwaarde om electorale meerderheden te kunnen smeden en om regeermacht te veroveren.

Zowel de SPD als de Democraten als Labour hebben meerdere verkiezingen nodig gehad om deze weg af te leggen. Dat geldt ook voor de PvdA. De Derde Weg is voor een deel een formulering achteraf van een weg die deze partijen al zijn ingeslagen. De nu ondernomen verdieping daarvan is een poging om de discussie te verlaten over wat men niet wil zijn en te komen tot een discussie over de vraag wat men wil gaan doen.

Het decor van het huidige politieke toneel is er een van vernieuwing van technologie en communicatie en van globalisering met als gevolg snelle wereldwijde verandering. Kenmerkend voor de Derde Weg is dat zij deze ontwikkelingen welbewust omarmt en zich er niet tegen afzet. Deze positieve opstelling, deze omarming van de toekomst, vormt een belangrijke scheidslijn. Ter linkerzijde, tussen Clinton, delen van de Amerikaanse vakbeweging en van zijn eigen partij en tussen de sociaal-democratie van Kok en Persson en het meer radicaal links van Rosenmöller en Gudrun Schyman. Maar evenzeer ter rechterzijde, tussen het internationalisme van de Derde Weg en het isolationisme of fundamentalisme die in conservatieve kring de kop opsteken. Denk bijvoorbeeld aan de angst voor de euro die oud-links en nieuw-rechts verenigt.

De Derde Weg trekt ten strijde tegen politiek cynisme en fatalisme. Door verandering te omarmen kunnen wij haar beïnvloeden en besturen om gemeenschapszin en sociale rechtvaardigheid te versterken. Moderne informatie- en communicatietechnologie verschaft ons nieuwe instrumenten. Nieuwe ideeën en manieren van werken kunnen mensen weer hoop geven op een betere toekomst. Een stevige economische groei, gebaseerd op een strak begrotingsbeleid, lage rente en inflatie en een gezonde, innovatieve en goed gereguleerde marktsector schept kansen voor veel meer mensen. We moeten mensen aanmoedigen om die kansen te benutten en beter gereedschap meegeven, in het bijzonder door onderwijs en scholing. Rechten en verantwoordelijkheden gaan hand in hand. Overigens geldt dat niet alleen voor werklozen of lager geschoolden. Ook de middenklasse en het bedrijfsleven moeten van maatschappelijke betrokkenheid blijk geven. Een bloeiende civil society is onmisbaar. Een sterke gemeenschap, ook lokaal, een goed functionerende overheid en een gezonde marktsector zijn alle drie van even groot belang. Als de maatschappij zwak is zullen maar weinigen de vruchten plukken, als zij sterk is kunnen allen deelnemen en bijdragen. De Derde Weg haalt haar neus niet op voor traditionele waarden en normen. Het gezin en de verantwoordelijkheid van het individu moeten door overheidsoptreden worden geschraagd.

Zelfs in deze korte schets herkennen wij de sterke hang binnen de Derde Weg om te zoeken naar evenwicht. Om met Blair te spreken: de Derde Weg is breed, niet smal, zij wijst naar de toekomst, niet naar het verleden en zij richt zich op doelstellingen, niet op middelen. Nu de Derde Weg zich invloed en een zeker theoretisch fundament heeft verschaft kan vooruit worden gekeken.

De financiële en economische crisis in Azië en Rusland treft de bevolkingen van de betrokken landen het hardst. Zij laat ook zien hoe ongereguleerd de internationale kapitaalmarkt is met alle paniekreacties en sneeuwbaleffecten van dien. Juist de voorstanders van globalisering zullen zich moeten beijveren voor versterking van internationale financiële instellingen. Ook mondiaal zijn instituties nodig waardoor wij meer profijt kunnen trekken van de positieve ontwikkeling van de wereldeconomie en -handel. Om verdergaande liberalisering, ondanks de huidige tegenslagen, door te kunnen voeren zijn sociale vangnetten nodig in landen die daarvoor zelf onmogelijk de benodigde middelen kunnen opbrengen.

De tweede uitdaging waarvoor de globaliserende economie staat is de ecologische. Het gaat in het bijzonder om de noodzaak tot een ontkoppeling te komen van economische groei en het toenemend gebruik van fossiele brandstoffen. Het was president Clinton die hier veel nadruk op legt. Naar zijn zeggen beschouwen de Republikeinen elke verhoging van energieprijzen en -belastingen als een internationaal communistisch complot om de economische kracht van de Verenigde Staten te verzwakken. “We moeten de gedachte in de hoofden van mensen van links en van rechts, dat een onlosmakelijk verband bestaat tussen groei en het verpesten van de atmosfeer zien te doorbreken,” aldus Clinton.

De derde uitdaging betreft het toerusten van mensen zodat zij hun kansen kunnen benutten in een kennisintensieve en voortdurend veranderende economie. Brain power is the main power. Sociale, economische en arbeidsmarktvragen van de toekomst hangen ten nauwste samen met de mate waarin onderwijs en vaardigheden beter, langjariger en meer over de bevolking worden gespreid. Iemand die vandaag de dag de school zonder diploma verlaat ondervindt - en veroorzaakt soms - de rest van zijn leven problemen.

Het Derde Weg-denken heeft in de Angelsaksische wereld het meest wortel geschoten. De rol die de SPD van Schröder en Lafontaine zal gaan spelen moet worden afgewacht. Waar Blair de synthese tussen sociaal-democratie en liberalisme benadrukt en Nederland een sociaal-liberale coalitie kent, zal in Duitsland waarschijnlijk een coalitie met de Groenen worden beproefd. Bovendien kunnen de oplossingen voor de Duitse problemen niet los worden gezien van sociale hervormingen waarop de Duitse kiezers niet zijn voorbereid. De SPD komt dan eerder in de positie waarin de PvdA zich begin jaren negentig bevond dan in die van Blair (en Kok) nu.

Bij de algemene beschouwingen vroeg Paul Rosenmöller de minister-president in te gaan op de Derde Weg. De strekking van zijn opmerkingen was dat Wim Kok die weg niet in moest slaan. President Clinton zei onlangs dat premier Kok bij uitstek een regering leidde die met succes de Derde Weg bewandelde. Of wij willen of niet, ons sociaal-liberaal kabinet en onze sociaal-democratische partij vormen het bruggenhoofd van de Derde Weg op het Europese vasteland.