Kuiterts Jezus

De kerkenraad van de gereformeerde kerk van het Zuid-Hollandse Zevenhuizen/Moerkapelle is tevreden. Ze hebben daar een dappere, principiële broeder in hun midden. Een broeder die zijn medegelovigen wakker schudt en aan het denken zet over zaken waarbij het 'hart van het evangelie' in het geding is.

Niet dat ze het allemaal met die ene broeder eens zijn, maar toch. Hij durft het op te nemen tegen de hooggeleerde theoloog H.M. Kuitert die in zijn boeken alsook in zijn laatste publicatie Jezus, nalatenschap van het christendom, het God-zijn van Jezus, dat gereformeerden vanaf hun jeugd als geestelijke bagage hebben meegekregen, niet alleen ter discussie stelt maar in feite ook van de hand wijst.

De gereformeerde broeder uit Zevenhuizen had al stelling genomen tegen Kuitert voordat diens boek over Jezus uitkwam en zijn bezwaren al ingediend bij de synode. Maar nu dat boek er is, vormt het in gelovige kringen het gesprek van de dag. De uitgever is diep tevreden. Kuiterts boek is als een bom ingeslagen en al direct hebben de dagelijkse besturen van de Gereformeerde Kerken, de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse kerk besloten om volgend jaar een gezamenlijke vergadering te houden over de vraag wie Jezus is. Alsof dat niet vastligt in de eeuwenoude belijdenisgeschriften van deze kerken.

De synodebestuurders merken nu echter dat er uiteenlopende meningen over Jezus bestaan en ze pleiten voor een gedachtewisseling over de vraag wat tot de 'onopgeefbare kern' van het kerkelijke belijden met betrekking tot Jezus behoort. De drie kerkgenootschappen die al heel lang bezig zijn om te fuseren, hebben nog maar kort geleden vastgesteld dat 'de drieënige God, Vader, Zoon en Heilige Geest' de enige bron en norm van de kerkelijke verkondiging is. En uitgerekend dát staat nu, vooral door Kuiterts boek, ter discussie.

Altijd al was het een omstreden geloofspunt en een kwestie die tot felle geloofsdiscussies en -vervolgingen heeft geleid. Unitariërs heten, vooral in Engeland en in de VS, diegenen die het uitgangspunt van de 'drie-eenheid' van God, Jezus Christus en Heilige Geest verwerpen en opkomen voor de 'enkelvoudigheid' van God. Hoewel deze unitarische gedachte al in de eerste eeuwen na het begin van de christelijke jaartelling werd aangehangen, wordt de naam 'unitariërs' pas sinds het begin van de 17de eeuw gebruikt en was er sinds de 18de eeuw sprake van een belangrijke unitarische en rationalistisch-religieuze beweging. In zijn jongste boek zegt Kuitert daar niets over. Unitariërs als Faustus Socinus (1539-1604), een Italiaans-Poolse denker die veel invloed heeft gehad in Midden-Europa, Engeland en Noord-Amerika en onder Nederlandse Doopsgezinden en Remonstranten, wordt door hem niet genoemd.

Kuiterts opvattingen zijn voor vrijzinnige protestanten niet nieuw, noch voor de vrijzinnig-hervormden, noch voor niet-orthodoxe gereformeerden en al helemaal niet voor diegenen die geen voorgeschreven geloofsbelijdenis kennen en elkaar vrijlaten in het geloof in een drievuldige of enkelvoudige God. Volgens de Rotterdamse vrijzinnig hervormde predikant T.R. Noorman is praktisch tachtig procent van alle hervormden vrijzinnig georiënteerd, zij het dat maar een heel klein deel van hen zich officieel 'vrijzinnig hervormd' durft te noemen. Noorman is Kuitert, die hij een 'soeverein' en zeer oorspronkelijk theoloog en schrijver noemt, zeer erkentelijk voor zijn Jezus-boek. Toch “claimen we hem niet als vertegenwoordiger van het vrijzinnige kamp, omdat hij ons, om het wat nors te zeggen, in veel opzichten toch nog veel te gereformeerd is”, aldus Noorman.

Ook G.H. Baudet, een vrijzinnige predikant die in Alphen aan den Rijn volle kerken trekt, noemt Kuitert een 'oergereformeerde' theoloog. Baudet die een heel hoge pet opheeft van Jezus als mens, die “getergd door onrecht en ontvlamd in liefde, alles op alles zet om wat krom is recht te krijgen”, wijst erop dat die figuur “wel bijzonder, maar niet uniek” en zeker niet goddelijk is. Vrijzinnige gelovigen zijn “blijmoedige mensen” en mensen met een “optimistisch mensbeeld” en dat kun je van Kuitert “toch niet zo gemakkelijk zeggen”, vindt Baudet.

Dat een gezamenlijke synode zich over Jezus en over Kuitert gaat buigen, vindt Baudet een weinig aantrekkelijk idee. “In zo'n beraad zou er van een positief bruisen en borrelen sprake moeten zijn, maar dat zie ik niet gebeuren. Men is bang; het enige dat men wil is Kuitert terugfluiten of inkapselen, omdat anders de gereformeerde bonders de kerk uit dreigen te lopen.”