Storende stralen; MOBIELE TELEFONIE VERSTOORT RADIO-ASTRONOMIE

Radio-astronomen ergeren zich groen en geel aan de satellietnetwerken voor mobiele telefonie. De netwerken verstoren metingen naar de zwakke radio-straling van hemellichamen.

HET EERSTE netwerk voor mondiale mobiele telefonie is op 23 september officieel operationeel geworden. De 66 satellieten van het Amerikaanse telecommunicatiebedrijf Iridium LLC moeten het nu voor iedereen mogelijk maken overal op aarde mobiel te bellen. De kunstmanen zijn aan de lopende band gebouwd onder supervisie van mobilofoongigant Motorola en draaien nu op een hoogte van 780 kilometer in zes verschillende banen rond de polen van de aarde. De satellieten worden door het groeiende leger van mobiele bellers met vreugde begroet, maar radio-astronomen zijn er niet blij mee.

Radio-astronomen vangen met hun telescopen radiostraling van hemellichamen op. Deze straling - op golflengten tussen een millimeter en ongeveer 20 meter - geeft inzicht in processen die op andere golflengten vaak niet zijn te zien. De kosmische radiostraling is echter heel zwak en wordt daardoor gemakkelijk gestoord door zenders op of rond de aarde. Frequentietoewijzing door de Internationale Telecommunicatie Unie moet ervoor zorgen dat de verschillende belangengroepen elkaar niet hinderen. De meeste gebruikersgroepen (industrie, telecommunicatie) hebben echter commerciële belangen en daardoor moeten de niet-commerciële radio-astronomen steeds harder vechten om de aan hen toegewezen frequenties te beschermen.

De Iridiumsatellieten zenden hun signalen uit in de frequentieband tussen 1621,4 en 1626,5 MHz. Die band ligt heel dicht bij de band tussen 1610,6 en 1613,8 MHz die is toegewezen aan radio-astronomen. Elektronische onvolmaaktheden hebben tot gevolg dat de signalen van de Iridiumsatellieten niet precies binnen de toegewezen frequentieband blijven, maar naar de band voor radio-astronomie 'doorsijpelen'. Dit betekent dat een Iridiumsatelliet kan gaan storen.

Iridium LLC heeft het in 1994 in de Verenigde Staten voor elkaar gekregen dat radiosterrenwachten toezegden hun waarnemingen te zullen aanpassen aan het werkprogramma van de Iridium-satellieten. De Dwingeloose radio-astronoom Titus Spoelstra, frequency manager van het Committee on Radio Astronomy Frequencies (dat de belangen van de Europese radio-astronomen behartigt), vindt dat de Amerikaanse collega's zich met deze time sharing in feite hebben verkocht. “Wij hebben daar nog steeds moeite mee, omdat hiermee precedenten zijn gecreëerd die gevolgen kunnen hebben voor de rest van de wereld”. Afgelopen augustus is ook India voor Iridium LLC overstag gegaan.

Het CRAF is van mening dat Iridium LLC zich moet aanpassen aan de bestaande situatie in de radiosterrenkunde, omdat radio-astronomen de 1,6 GHz-frequentieband al gebruikten voor de komst van het telecombedrijf. Iridium LLC wist van het storingsprobleem af, maar zou in de ontwerpfase van zijn satellieten te weinig hebben gedaan om het te voorkomen. Spoelstra merkt bitter op dat “Iridium zijn belang gewoon probeert door te drammen en bij onderhandelingen alles op de lange baan tracht te schuiven, opdat men op een bepaald moment voor voldongen feiten komt te staan en er niets meer kan worden teruggedraaid”.

Na maandenlange, keiharde onderhandelingen werd op 11 augustus een voorlopige overeenkomst gesloten tussen Iridium LLC en de European Science Foundation (die CRAF vertegenwoordigt). In deze overeenkomst is vastgelegd dat het telecombedrijf tot 1 maart 1999 onder bepaalde storingsniveaus zal blijven en vanaf 1 januari 2006 ook. “Verder hebben de Europese radio-astronomen toegezegd samen met Iridium te onderzoeken op welke punten beide partijen de toestand kunnen verbeteren”, zegt Spoelstra. Dit betekent dat radio-astronomen de storingsgevoeligheid van hun instrumenten zullen verkleinen, maar dat tevens de zenders van de Iridium-satellieten moeten worden verbeterd. Na 2006 mogen die niet meer storen.

In de overeenkomst is ook vastgelegd dat de radio-astronomen en Iridium LLC het in de komende maanden eens moeten worden over de periode tussen maart 1999 en januari 2006. In die overgangsperiode zullen de Iridium-satellieten gedurende een aantal uren per dag een bepaald storingsniveau mogen hebben. Is over deze regeling op 1 maart geen overeenstemming bereikt, dan zullen de Europese overheden gezamenlijk een standpunt bepalen dat bindend is voor beide partijen. Het zal dan van de details van de licentieregelingen in de verschillende landen afhangen of en waar Iridium mag worden geïntroduceerd.

Het Committee on Radio Astronomy Frequencies meldt formeel in de komende maanden “moeilijke onderhandelingen” te verwachten, maar volgens Spoelstra is het “gewoon oorlog”. En Iridium LLC is nog maar het eerste van de satellietnetwerken voor mobiele telefonie die voor de komende jaren zijn gepland. Spoelstra vertrekt weer naar Parijs voor een vergadering die te maken heeft met een ander netwerk, Teledesic. Spoelstra: “Daar zitten we dan te bakkeleien over 43 GHz, een andere frequentieband die de radio-astronomie kan storen. Voorlopig zijn we dus nog wel even bezig.”