Russische regio's leggen hun eisen op tafel

Drie regionale gouverneurs hebben het centrum Moskou voor het blok gezet. Ze eisen een vergroting van de eigen zeggenschap en de economische autonomie. Het ultimatum lijkt het begin van nieuwe machts- verhoudingen tussen Moskou en de Russische regio's.

MOSKOU, 26 SEPT. In Krasnojarsk, in Siberië, sneeuwt het al. Omdat de stadsverwarming nog niet is aangestoken, is het er ook nog eens vreselijk koud. Maar mooi is het er wel, meldt Svetlana, secretaresse van gouverneur Aleksandr Lebed, generaal b.d., telefonisch.

Lebed zelf mag dezer dagen niet verkleumen. Voor hem en de andere gouverneurs van de 89 regio's van Rusland is het uur U nabij. Hun rol in de nieuwe regering van Jevgeni Primakov zou wel eens cruciaal kunnen worden. Er gaat geen dag voorbij of Primakov ontmoet wel een van de plaatselijke onderkoningen van Rusland. Ze vliegen af en aan. Niet alleen in hun eigen belang maar ook in dat van Primakov. Want zonder hun 'dotaties' blijft de regering op zwart zaad zitten en zijn haar dagen geteld. Zonder hun medewerking zullen de divergente krachten het land, dat ooit een eenheidsstaat was, verder verkruimelen.

De regering-Primakov is voor het eerst bijeen geweest. Niet alle namen van de ministers zijn bekend. Maar het patroon is helder. Primakov zal niet alleen regeren met zijn ministers maar ook met een 'presidium' waarin de belangrijkste gouverneurs zitting moeten nemen. Eerste vice-premier Vadim Goestov, een hardgekookte apparatsjik die tot nu toe gouverneur was van het district-Leningrad, is hun vooruitgeschoven post bij Primakov.

De politiek-bestuurlijke consequenties kunnen groot zijn. Want hoe verhoudt dit presidium zich tot de bestaande Federatieraad, de 'Eerste Kamer' waarin elk van de regio's twee vertegenwoordigers heeft? Als het presidium niet meer zal zijn dan een adviesorgaan is er niet veel aan de hand, maar dan heeft het nieuwe orgaan tegelijkertijd geen zin. De uitnodigingen die Primakov tot nu toe heeft verstuurd wijzen er dan ook op dat het presidium wat meer om het lijf krijgt.

Hij zoekt draagvlak buiten Moskou, zoals Brezjnev dat vroeger vond door het Centraal Comité bij elk congres met nog meer provinciale leden uit te breiden. De machtsposities, die de politieke en financiële machtsgroepen de afgelopen jaren in het hoofdstedelijke centrum hebben opgebouwd, hebben in de provincie veel kwaad bloed gezet. De regio's kregen in 1991 van Jeltsin te horen dat ze, terwille van zijn strijd tegen de Sovjet-macht, zoveel soevereiniteit moesten grijpen als ze maar konden. De crisis in Moskou raakt de regio's bovendien in het hart. Niet Jeltsin en de zijnen maar de gouverneurs hebben last van de achterstallige uitbetaling van lonen. Niet alleen de regering maar ook de lokale bestuurders hebben een schuldenlast die hun vrijheid van handelen tot een minimum reduceert. Hun lokale banksysteem kon niet rekenen op een willig oor bij de centrale bank. De crisis in Rusland zou bovendien wel eens een alibi kunnen zijn voor de financiële conglomeraten in Moskou om de situatie ten eigen bate uit te buiten. “Een uitweg uit het moeras is er alleen als het nieuwe kabinet naar de mening uit de regio luistert”, zei gouverneur Oleg Bogomolov van Koergan (Siberië) deze week.

Woensdag bonden de regionale leiders van Sint-Petersburg, Nizjni Novgorod en Samara helemaal de kat op het spek. Op uitnodiging van gouverneur Konstantin Titov van Samara kwamen zijn collega's Vladimir Jakovlev en Ivan Skljarov naar de autostad aan de Volga om de toon nog nadrukkelijker te zetten. Daar kwamen de politieke eisen op tafel. Zonder de regio's zal er volgend jaar geen federale begroting zijn, was in het kort de boodschap. Ze wensen vijftig procent van de belastingopbrengsten, vermindering van hun eigen afdracht aan Moskou, het recht op medezeggenschap over politie alsmede fiscale inspectie en de mogelijkheid om zelf (desnoods onconstitutionele) wetten uit te vaardigen, bijvoorbeeld om te voorzien in faillissementen of de verkoop van grond en onroerend goed.

De bijeenkomst in Samara kwam niet uit de lucht vallen. Al maanden zoeken de gouverneurs van de regio's steun bij elkaar, in de hoop de eigen autonomie te versterken. In Krasnojarsk werpt Lebed zich op als de leider van half Siberië. Met een strikte prijscontrole tracht hij de bevolking voor zich te winnen. In Samara probeert gouverneur Titov hetzelfde, zij het dat hij beconcurreerd wordt door president Mintimir Sjajmijev van Tatarstan die zich opwerpt als spreekbuis van álle niet-slavische volkeren in deze regio. En in de Oeral is gouverneur Edoeard Rossel van Sverdlovsk (acht jaar geleden nog hét bolwerk van Jeltsin die daar geboren en getogen is) de sterke man aan het worden, die het centrum zoveel mogelijk aan zijn laars lapt.

Het zijn slechts voorbeelden. Want ook in andere regio's heeft de crisis in Moskou de lokale leiders gestimuleerd om de touwtjes aan te trekken. Zelfs de gouverneurs die vroeger altijd zwegen, zoals Vladimir Platov uit Tver, spreken nu over economische zelfstandigheid. De noodmaatregelen variëren. Nu eens gaat het om een exportverbod voor eigen producten, vaste prijzen voor elementaire levensbehoeften en de oprichting van lokale controlediensten. Dan weer behelzen ze het plan om eigen goudvooraden aan te leggen of de aankondiging dat producten misschien weer op de bon gaan. De meest vergaande voorziening, althans in Westerse ogen, is uitgevaardigd door de gouverneur van Kostroma: de plaatselijke media moeten hun berichten over de crisis eerst even laten zien aan de persdienst van het regionale bestuur.

Om deze centrifugale lawine het hoofd te bieden, moet het 'presidium' van Primakov uitkomst bieden. De gouverneurs hebben het signaal begrepen en proberen uit de verwarring in het centrum zoveel mogelijk voordeel voor de regio's te slaan. Een van de eersten die de invitatie van Primakov heeft aanvaard is Edoeard Rossel uit Sverdlovsk. Zijn doel is helder. Moskou moet eindelijk over de brug komen. “Als de macht zijn schulden aan de budgetniki (werknemers in overheidssector) en gepensioneerden niet betaalt, zijn hervormingen nutteloos”, aldus Rossel. Het centrum zal daarvoor de prijs moeten betalen. Of, zoals het blad Nezavimismaja Gazeta voorspelde: als Moskou de regio nu niet alle ruimte geeft, is Rusland in 1999 nog slechts een confederatie waarin het Kremlin niet meer dan een protocollaire rol zal spelen.