Bill Viola lijdt aan zelfoverschatting

Tentoonstelling: Bill Viola, 25 Year Survey. A video Journey. In Stedelijk Museum Amsterdam. T/m 29 november.

Bill Viola (New York, 1951) beheerst de techniek van het medium video als geen ander. Zijn tentoonstelling in het Stedelijk Museum, met twintig videoinstallaties en negentien tapes uit de afgelopen 25 jaar, laat in eerste instantie niemand onberoerd, of het nu is door de kleurrijke verleidelijkheid van de levensgroot geprojecteerde beelden, of door de voortdurende schokeffecten van plotselinge overgangen van rust naar lawaai.

Het begint al meteen in de hal van het museum. Op een reusachtig elektronisch scherm bovenaan de trap komt rustig een man aan lopen. Hij staat stil, en dan verschijnen aan zijn voeten wat vlammen die zich vervolgens razendsnel over hem verspreiden en hem elimineren. Aan de andere kant van het scherm gebeurt iets vergelijkbaars maar dan met water: na een prelude van wat waterdruppels op het hoofd volgt in een stortvloed van water de eclips van de man. De thematiek van Viola's oeuvre ligt in feite in dit werk uit 1996, getiteld The Crossing, besloten. Zijn werk gaat over elementaire gegevens als vergankelijkheid, geboorte en dood, stilte en chaos, stoffelijkheid en spiritualiteit.

Het is gemakkelijk om je in de verduisterde zalen volledig onder te dompelen in Viola's zintuiglijke tovenarijen. De werken spreken ook voor zichzelf, ze vereisen weinig inspanning om ze te begrijpen. In de video-installatie Room for St. John of the Cross zien we prachtige besneeuwde rotsen op de muur, er loeit een storm rond de kale toppen. Ervoor staat een zwarte, van binnen verlichte kubus waarin een rustieke houten tafel staat met daarop een kan, een glas water en een kleurenmonitor die hetzelfde landschap laat zien maar nu in serene kalmte. Wie zijn hoofd in de kubus steekt hoort een stem die op aangename, sussende toon Spaanse gedichten reciteert.

Deze installatie is gebaseerd op werk en leven van de 16de-eeuwse Spaanse dichter en mysticus Johannes van het Kruis, die negen maanden gevangen zat in een kleine cel zonder ramen en gedurende die periode visionaire poëzie schreef over liefde en extase. Maar ook zonder die wetenschap is de boodschap duidelijk: door meditatie kan de wanorde in de buitenwereld gesublimeerd worden tot rust.

Viola vindt zijn inspiratiebronnen onder meer in de christelijke en islamitische mystiek en in het zenboeddhisme. Zo verbleef hij geruime tijd in zenkloosters in Tibet en elders ter wereld, maar ook reisde hij bijvoorbeeld door Amerika om oude Indiaanse archeologische vindplaatsen te bezoeken en leefde hij enige tijd bij een bisonkudde in Zuid-Dakota om het dierlijke bewustzijn te bestuderen. Dit is allemaal wel erg breed en erg veel. En dat is ook precies wat er mis is. Want waar gaat het werk van Viola eigenlijk over? Over dood en leven; maar dat is geen antwoord. Alle kunst gaat over dood en leven. De zeggingskracht van het kunstwerk wordt voor een belangrijk deel bepaald door de mate waarin het thema, of de inhoud, specifiek is gemaakt. Dat specifieke ontbreekt bij Viola. Zijn thematiek is zo algemeen en allesomvattend dat alle diepte eraan is ontnomen. Om het maar bot te zeggen: veel van zijn werk is net zo oppervlakkig als het sentimentele liedje The Circle of Life uit de Disneyfilm The Lion King.

Er zijn een paar uitzonderingen. Het meest geslaagde werk op de expositie is de installatie He weeps for you. Een druppel valt heel langzaam uit een kraan op het vlies van een trommel. Deze druppel wordt tegelijkertijd wandvullend geprojecteerd, en hierin ziet de beschouwer zichzelf weerspiegeld. Aan de zelfreflectie komt een ruw einde wanneer de druppel met een donderende klap op de trommel valt. Zowel beeld als sensatie is nieuw en verrassend, en ze kunnen alleen bestaan dankzij de videotechnologie.

Maar bij de meeste werken is dit niet het geval. In het Nantes Triptych (niet te zien in het Stedelijk, maar in Felix Meritis, Keizersgracht 324, Amsterdam) overschrijdt Viola onder het mom van spiritualiteit een grens van platheid en banaliteit. Op het linkerscherm van dit drieluik zien we Viola's vrouw die zijn zoon aan het baren is; op het rechterscherm zien we zijn moeder stervend in een ziekenhuis bed; en op het middenscherm zweeft de kunstenaar zelf gewichtsloos in het water.

In een interview in deze krant zei Viola dat er geen verschil is tussen je stervende moeder vastleggen op video en je stervende moeder schilderen - wat vaak is gebeurd in de geschiedenis van de schilderkunst. Maar het verschil tussen deze twee dingen is gigantisch. Een schilderij is fictie. Het is een samenballing van de perceptie van de schilder tot één stilstaand, materieel beeld. Als het goed is, is het werk gelaagd en complex, want het is de uitdrukking van de emoties en de levensbeschouwing van de maker.

Video daarentegen is registratie. We kijken naar een daadwerkelijk sterven in real time: niet meer en niet minder dan dat. De camera registreert zonder dat de kunstenaar er bij aanwezig hoeft te zijn. Viola zweeft weliswaar in de Nantes Triptych, toch zijn wij als toeschouwers alleen met zijn stervende moeder, want we zien haar niet door het oog van de maker. Dit maakt ons tot voyeurs. Wij kijken naar een gebeurtenis die niet voor ons bestemd is. Dat hier nog een boodschap aan wordt gekoppeld in de zin van de kringloop van het leven maakt het Nantes Triptych tot een weerzinwekkend en volkomen plat beeld. De symboliek ligt er duimendik bovenop en heeft geen enkele werkelijke betekenis. Viola heeft baren en sterven tot kitsch gemaakt.

Het werk van Viola geeft blijk van een grandioze overschatting van de technologie. Technische virtuositeit zegt op zichzelf niets. Wie heeft er wat aan dat de videoinstallatie Stopping Mind is opgebouwd uit zoveel beelden dat de loop enkele maanden duurt, met andere woorden, dat dezelfde beelden pas na enkele maanden fulltime draaien weer terugkeren? Ook geeft Viola blijk van een grandioze zelfoverschatting. Grote thema's en zware symboliek resulteren niet automatisch in grote kunstwerken. Het tegendeel is hier eerder het geval.