Schröder is geen vernieuwer

Aan de vooravond van de Duitse verkiezingen heeft SPD-kandidaat Gerhard Schröder veel van zijn glans verloren, meent Michèle de Waard. Schröder presenteerde zich als de grote vernieuwer, maar lijkt zich na een eventuele overwinning voorzichtiger te gaan opstellen dan Kohl.

Bij de Bondsdagverkiezingen van zondag staat veel op het spel. Het gaat niet alleen om een nieuwe kanselier - Helmut Kohl of zijn SPD-rivaal Gerhard Schröder - maar ook om vernieuwing van het vermoeide Duitse model en om stabiliteit in het hart van Europa. De huidige regering mag dan traag hervormingen hebben doorgevoerd, het rood-groene alternatief van SPD en Groenen herbergt echter een veiligheidsrisico en een economisch risicovolle acrobatiek.

Ging de keuze uitsluitend om een kanselier, dan was het simpeler geweest. Maar een stem tégen Kohl is ook een stem tegen zijn partij en zijn kroonprins Wolfgang Schäuble. En een stem vóór Schröder, die vooral een kandidaat is van allen die Kohl met pensioen willen sturen, is ook een stem voor de SPD.

Sinds Schröder in maart zijn eclatante verkiezingsoverwinning in Nedersaksen behaalde, die hem tot uitdager van Helmut Kohl maakte, is pijnlijk duidelijk geworden hoe de SPD-kandidaat aan de leiband van zijn Genossen loopt, en hoe strak partijvoorzitter Oskar Lafontaine de teugels in handen heeft.

Surfend op de golven van de tijdgeest presenteerde Schröder zich als een vernieuwer, een moderniseerder van Duitsland. Hij zou afrekenen met de verstarde, doctrinaire denkbeelden in zijn partij waarvan hij zich maar al te graag distantieert.

In de wereld van morgen kan de staat niet meer de herverdeler zijn. Moed is vereist om nieuwe oplossingen voor het sociale stelsel te bedenken; meer eigen verantwoordelijkheid is nodig en eigen initiatief. Hoe sterker het mes in de aftrekposten wordt gezet, des te meer kan het toptarief van de inkomstenbelasting omlaag. Als Duitsland wil dat er geïnvesteerd wordt, kan de staat niet de helft van het inkomen opslokken. Woorden die zo in het programma van Kohls CDU kunnen staan.

Het stond echter niet in het programma van de SPD. Schröder zei het in zijn maidenspeech, toen hij in april door de partij tot kanselierskandidaat werd benoemd en de geliefde voorzitter Oskar Lafontaine het had moeten afleggen tegen Schröders populariteit bij de kiezer.

Met flair en gesteund door de Duitse media, begon Schröder aan de verkiezingscampagne, om met zijn 'derde weg' de slag om het Neue Mitte te voeren. Zijn leuze van moderne politiek en sociale rechtvaardigheid moest de partij ook aantrekkelijk maken voor de burgerlijke lagen in de samenleving, waar hij bij de CDU stemmen hoopt weg te halen.

Maar waar is na zeven maanden campagnevoeren Schröder-de-vernieuwer gebleven?

Waar de SPD-kandidaat ook verscheen, zijn optredens leken eerder liefdesverklaringen aan het partijprogramma. Van afwijkingen en provocaties hield hij zich ver. Over zijn 'moderne en pragmatische koers' is hij buitengewoon vaag gebleven. Was Schröder zo bevreesd dat hij met zijn surfplank al voor de verkiezingen tegen het zand zou slaan? Of staan de kiezers na een overwinning verrassingen te wachten uit de bondskanselarij?

Het meest opvallend is Schröders benoeming van twee tegendraadse denkers in zijn schaduwkabinet: de innovatieve vakbondsman Walter Riester, vice-voorzitter van IG Metall, die minister van Sociale Zaken moet worden, en de computermiljonair Jost Stollmann op Economische Zaken.

De partijloze Stollmann had echter nauwelijks enkele luchtballonnen opgelaten over verandering van het sociale stelsel en ondernemingsraden, of het regende kritiek uit de vakbeweging en de SPD. Toen Stollmann ook nog de heilige kinderbijslag ter discussie stelde, besloot de SPD deze dwarsligger 'buiten de campagne' te houden. Stollmann, die door Schröder als hofnar is ingezet om partijgenoten onaangename waarheden te vertellen, slaat deze week alleen nog terug via advertenties waarin hij radicalere veranderingen dan Kohl suggereert.

Met het terugdraaien van Kohls hervormingen heeft Schröder zich ook de toorn van de werkgevers op de hals gehaald. Nu de voorzichtige economische hervormingen die de regering-Kohl heeft doorgevoerd net enig resultaat beginnen af te werpen en de werkloosheid licht daalt, verkondigt de moderne SPD-kandidaat dat hij als eerste deze besluiten weer ongedaan zal maken. Versoepeling van het ontslagrecht, vermindering van het ziekengeld, voorzichtige pensioenhervorming en de eigen bijdrage voor kinderen bij de tandarts, het zijn “asociale kortingen bij werknemers”.

De vertegenwoordigers van de werkgevers - van de grote bedrijven tot de kleine zelfstandigen - hebben verontwaardigd gereageerd. Als dit het programma is van de moderne SPD-kanselier hoeft hij niet op hun steun te rekenen bij een nieuw Bündnis für Arbeit dat Schröder wil organiseren tussen ondernemers en vakbonden. Demonstratief hebben de werkgevers zich uitgesproken voor voortzetting van de huidige coalitie, ook al vernieuwt deze Standort Deutschland naar hun zin niet snel genoeg. Een rood-groene regering (SPD en Groenen) “is het begin van de neergang in Duitsland”, zei werkgeversvoorzitter Hans-Olaf Henkel.

Liefst negen extra belastingen staan bij de Groenen op het programma en vier bij de SPD. Gezien de 'leuke dingen voor de mensen' die moeten worden uitgedeeld (ondermeer verhoging van de kinderbijslag), ziet het ernaar uit dat het bedrijfsleven de rekening gepresenteerd krijgt.

Schröders politiek in de eigen deelstaat Nedersaksen vertoont in ieder geval weinig sporen van de modernisering die de SPD-politicus in de hele republiek zegt na te willen streven. Schröder wil banen scheppen, maar in Nedersaksen ligt de werkloosheid ver boven het landelijk gemiddelde. Schröder belooft de staatsfinanciën te saneren, maar Nedersaksen heeft de hoogste schulden van de Westduitse deelstaten. Hij is voor innovatie, maar in zijn eigen deelstaat zijn technologiebedrijven zeldzaam.

Schröder is met een 'modern' imago door de partij in de markt gezet. Als reclameproduct mag het werken - dat zal zondag blijken. Maar heeft de vernieuwer Schröder zich de afgelopen maanden uitsluitend de mond laten snoeren om de partij rustig te houden, nu de macht in Bonn zo dichtbij lijkt? Dan is het koord van modernisering waarop Schröder balanceert wel heel smal en dreigt hem eenzelfde lot beschoren te zijn als de laatste SPD-kanselier Helmut Schmidt, die door zijn eigen partij ten val werd gebracht.

De coalitie van Helmut Kohl kan traagheid verweten worden, ze is het in ieder geval eens over de richting van de sociale en economische hervormingen. Een structurele belastingverlaging voor bedrijven en particulieren, die nodig is om investeringen en banen te stimuleren, is in ieder geval een eerste stap. Bij de doorvoering van de veranderingen is de regering vooral gehinderd door maatschappelijke tegenwind van onder meer vakbonden èn SPD.

Een 'grote coalitie' van SPD en CDU lijkt de enige mogelijkheid een stabiele meerderheid te leveren voor de ingrijpende hervormingen die Duitsland dringend nodig heeft. Bovendien brengt de CDU dan de internationale expertise in, waar Europa gezien de grootse opgaven behoefte aan heeft. In zo'n coalitie heeft Schröder minder last van de 'ballast' van zijn eigen partij; Kohls kroonprins Schäuble krijgt ruim baan, omdat de kanselier aan zo'n coalitie niet wil meedoen. Wie van hen de nieuwe kanselier wordt blijft nog even een verrassing; want er zijn nog altijd drie kandidaten.