Schotse nationalisten schroeven bouten Britse Unie langzaam los

Schotse autonomie is niet langer een gril van een groepje mannen in geruite rokken. Als de Scottish National Party, bijeen in Inverness, de verkiezingen wint, bedreigt zij de Unie en premier Blair.

INVERNESS, 25 SEPT. Het nieuwste model Landrover is een kittig boodschappenjeepje met de naam Freelander. Even buiten de Schotse stad Inverness wordt het ten doop gehouden. Met honderden tegelijk zijn de dealers uit de verste hoeken van het Verenigd Koninkrijk per charter ingevlogen. In de ene hand houden zij een glas champagne, met de andere liefkozen zij de welvingen van het wagentje, het jongste symbool van superieure, typisch-Britse techniek en typische-Britse goede smaak.

Op het kasteel van Inverness, hoog boven de zalmrijke Ness, wappert loom de Union Jack. Maar hoe lang nog? Want aan de overkant van de rivier worden de bouten en moeren van de Britse Unie langzaam losgeschroefd. Daar, in het Eden Court Theatre, houdt de Scottish National Party (SNP) haar jaarlijkse conferentie. Het is de laatste voor de verkiezingen van mei volgend jaar, die bepalen hoe het eerste Schotse parlement sinds bijna drie eeuwen eruit zal zien. Het is ook de belangrijkste uit de geschiedenis van de SNP, want als ze wint - en de kans daarop is nu om het even - ziet ze dat als het groene licht om Schotland via een referendum los te maken uit het Verenigd Koninkrijk.

“Onafhankelijkheid is de enige grondwettelijke regeling die Schotland in staat stelt zijn rijkdom, kennis en ervaring doeltreffend te gebruiken”, zegt partijleider Alex Salmond. Door de oliewinsten niet meer aan 'Londen' af te staan en met de inkomsten uit het toerisme en de hightech-sector, kan Schotland volgens hem op eigen benen staan.

Het eigen parlement dat Labour-premier Tony Blair de Schotten met het referendum vorig jaar heeft bezorgd, was bedoeld om “de landspolitiek dichter bij de burger te brengen”. Dat zou de regionale eigenwaarde vergroten en de banden met de Unie te versterken. Maar als een meerderheid van de Schotten het ziet als een eerste stap naar volledige autonomie, heeft Blair de geest uit de fles gelaten.

Zover is het nog niet. Labour, in Schotland vanouds in de meerderheid, heeft zich via het districtenstelsel ingedekt tegen stemmenverlies. Als de SNP al in een regering komt, zal het in een coalitie met de Liberal-Democrats zijn, die het radicale vuur temperen. En de uitkomst van een referendum over Schotse autonomie is nog onzekerder: de helft is vóór, de andere helft tegen. En niemand weet hoeveel 'ja's' uit de opiniepeilingen overblijven als de grote stap genomen moet worden. En toch heeft Salmonds SNP een belangrijke barrière geslecht: het idee van een onafhankelijk Schotland kan niet meer worden weggewuifd als een gril van een groepje mannen in geruite rokken.

Premier Blair houdt in elk geval ten noorden van de Muur van Hadrianus de ene spreekbeurt na de andere. En kroonprins Charles, wiens moeder het landgoed Balmoral bezit, heeft Salmond zelfs beleefd gevraagd binnenkort eens te praten over zijn voornemen het 'feodale' land te herverdelen. Salmond en zijn partij worden kortom serieus genomen. Zoals de 43-jarige voormalige econoom bij de Royal Bank of Scotland het zelf zegt: “We zijn de Rubicon over.”

De SNP is daarbij wel een handje geholpen. Zo hebben de schandalen waarin de zelfgenoegzame Schotse Labourpartij al maanden is gewikkeld Salmond van scherpe munitie voorzien en zijn partij gratis een kreukvrij imago bezorgd. Dat gaat veranderen. In de aanloop naar mei '99 zal zij ook op eigen kracht moeten aantonen een betrouwbare keuze te zijn.

Vooral de economische agenda ligt gevoelig, bleek op de eerste dag van het congres. De grootste ondernemer van Inverness, een bouwbedrijf met meer dan 600 mensen in dienst, haalde alle Britse voorpagina's met zijn dreigement naar Engeland te verkassen als de SNP de verkiezingen zou winnen en ondernemers extra gaat belasten.

Het nieuwe parlement heeft inderdaad de bevoegdheid om naar eigen inzicht zelf drie procent extra te heffen; de zogeheten Tartan Tax. De SNP wil dat doen, maar heeft nog niet gezegd hoe ze het geld wil besteden. Onmiddellijk na het relletje beloofde de SNP-top de belastingkwestie “voor het moment” te laten rusten, maar dat leidde weer tot ruzie met de eigen linkerflank die juist graag bedrijven wil belasten om er sociale projecten mee te financieren. En dat leidde weer tot speculering dat de SNP na de verkiezingen zelfs uiteen kan vallen.

Voor Helen Liddell, de Labour-staatssecretaris voor Schotland, was het een nieuw bewijs dat de SNP onrijp is voor het pluche. “Ze hebben maar één onderwerp dat hen verenigt en dat is afscheiding,” aldus Liddell.

“Dit is geen beleid maar een grabbelton”, zegt ook Stuart McGhie, nadat hij de vergadering heeft horen redetwisten over een kakelbonte energieparagraaf, die het SNP-voornemen bevestigt om alle kerncentrales te sluiten, maar kolenmijnen open te houden of uit te breiden en extra stuwdammen te bouwen. McGhie vertegenwoordigt enkele vakbonden in de Schotse nucleaire industrie en komt op het congres voor zijn sector lobbyen. Of dat zin heeft? “Nee”, grijnst hij. “Maar het minste dat we kunnen bereiken is dat ze ons als gewone mensen zien, die niet gloeien in het donker. Misschien komt er een moment dat we rustig om de tafel kunnen zitten en ons verhaal kunnen vertellen. En wie moet die stuwdammen eigenlijk bouwen? De Noren! Als dat tot de Schotten doordringt, zal je ze eens horen.”

Een onafhankelijk Schotland en de grote beslissingen voor een partij, die politiek nog moet groeien - het lijkt allemaal nog tamelijk ver weg. Maar op korte termijn betekent SNP-winst narigheid voor Tony Blair. Want dan moet hij ook in het Britse parlement de steun van de paar dozijn Schotse Labour-parlementariërs missen. Die heeft hij nu nog niet nodig, maar misschien wel als hij met economische tegenwind een tweede termijn wil halen. Als die Schotten dan nog in Westminster een zetel hebben, trouwens, want één van de onopgeloste vragen is of zij met een eigen parlement nog dezelfde invloed in het landsparlement moeten hebben. Daarom zet Labour de komende maanden alle zeilen bij. Niet alleen wil Blair graag premier blijven, hij wil zeker niet de geschiedenis ingaan als de man die de Unie ontbond.

Minister van Financiën Gordon Brown zette de toon. In een paginagroot stuk in de Schotse Herald betoogde hij dat alle economische problemen van Schotland eigenlijk naweeën zijn van het Thatcher-tijdperk. Een onder Labour verenigd Brittannië is beter voor Schotland dan het “enge nationalisme, de mythes en de gemanipuleerde haat” van de SNP, aldus Brown.