Iran neemt afstand van fatwa Rushdie - of niet?

De Iraanse regering heeft afstand genomen van Khomeiny's fatwa en van de beloning die in het vooruitzicht was gesteld voor het doden van Salman Rushdie. Maar niet op schrift, zoals Londen altijd heeft geëist.

AMSTERDAM, 25 SEPT. Gistermiddag sloot Kamal Kharazzi, de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, een akkoord met zijn Britse collega, Robin Cook, over verbetering van de betrekkingen tussen beide landen. 's Avonds belde een Iraanse journalist met de vraag: “Is Cook a crook?” (Is Cook een oplichter?)

Hij begreep niet dat de Britse minister dit akkoord “historisch” had genoemd en evenmin dat een glas dat door beide partijen jarenlang als bijna leeg werd gedefiniëerd, nu opeens bijna vol blijkt te zijn. Maar hij wist zeker dat Iran een grote politieke overwinning had geboekt. Want Londen heeft nu eindelijk genoegen genomen met een mondelinge verklaring van de Iraanse overheid dat zij niets zal doen om de fatwa van Imam Khomeiny tegen de schrijver Salman Rushdie daadwerkelijk uit te voeren.

Rushdie moest, aldus deze fatwa, ter dood worden gebracht omdat zijn boek 'De Duivelsverzen' godslasterlijk was en een belediging voor de Profeet Mohammed. De fatwa vermeldde niet dat Rushdie ook de draak had gestoken met Imam Khomeiny.

Twee dagen geleden berichtte het Iraanse staatspersbureau IRNA dat Londen wat betreft de Rushdie-affaire “bakzeil haalde” en de publieke opinie voorbereidde op volledig herstel van de diplomatieke betrekkingen met Iran. Daarom was - aldus IRNA - de Britse krant The Guardian woensdag geopend met een verhaal, bedoeld om het gezicht van de Britse regering te redden, dat Teheran veel meer dan Londen nauwere betrekkingen wilde. En gisteren meldde de Teheran Times, die het standpunt van de conservatieve groepen verwoordt: “Bijna tien jaar zijn verstreken sinds de fatwa werd uitgevaardigd en de positie van de Iraanse regering ten aanzien daarvan is dezelfde gebleven. Daarentegen is er een positieve verandering in de Britse politiek opgetreden sinds Labour aan de macht is gekomen.”

De Iraanse media hebben gelijk. Al jaren houdt de Iraanse overheid vol dat zij niets kan doen aan de fatwa van Khomeiny, omdat deze alleen een persoonlijke mening vertegenwoordigt van een groot geestelijke. Aangezien Khomeiny inmiddels is gestorven, kan hij zijn mening niet herzien. En een ander kan dat niet namens hem doen. Maar de Iraanse overheid heeft altijd geweigerd dit standpunt op schrift te stellen, uit angst dat de radicalen haar zouden beschuldigen van capitulatie voor de Machten van de Arrogantie en verraad aan de principes van Imam Khomeiny. Ook stelt de Iraanse overheid al sinds jaren dat zij niets van doen heeft met de beloning van 2 miljoen dollar aan de moordenaar(s) van Rushdie die de Stichting van de 15e Khordad heeft uitgeloofd.

Stichting loofde beloning dood Rushdie uit

Deze stichting werd, zoals vele andere stichtingen, na de Islamitische Revolutie van 1979 in leven geroepen om de Verdrukten op Aarde te helpen met behulp van de in beslag genomen bezittingen van de sjah en zijn volgelingen. Hoewel deze stichtingen (bonyads genaamd) vrijwel volledig de Iraanse economie beheersen, worden ze niet door de Iraanse overheid gecontroleerd. Ze staan onder leiding van over het algemeen zeer radicaal-conservatieve ayatollahs, en moeten uiteindelijk alleen verantwoording afleggen aan ayatollah Ali Khamenei, de huidige Gids en Leider van de Islamitische Republiek.

De leider van de Stichting van de 15e Khordad is ayatollah Hassan Sanei. Hij behoort, aldus Iraanse ingewijden, tot de groeiende groep voormalige zeer anti-Westers gezinde radicalen die tot het inzicht zijn gekomen dat president Khatami steun verdient - al was het maar uit economische noodzaak - om Iran uit zijn internationale isolement te halen. Volgens deze ingewijden vormen de radicaal-conservatieven niet langer één hecht blok. Sommigen voeren een verbitterde oorlog tegen Khatami, anderen hebben zich bij hem aangesloten. Die verschuiving wordt mede veroorzaakt door Khamenei's verslechterende gezondheid: hij lijdt aan prostaatkanker en heeft hartproblemen.

Tegelijkertijd heeft Londen al zijn vroegere eisen ingeslikt. Het wil niet achterblijven bij Frankrijk en Italië, die hun betrekkingen met Iran in razendsnel tempo verbeteren. Daarom hoeft Iran de fatwa niet te herroepen en evenmin de beloofde beloning voor Rushdie's moordenaars in te trekken. Daarom ook zijn de mondelinge toezeggingen van de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken volgens Cook even veel waard als de vroeger door Londen geëiste schriftelijke verklaring.