Première van strakke nieuwe Nederlandse versie van succesmusical 'Anatevka' in Carré; Een uitgekiende afwisseling van de lach en de traan

Voorstelling: Anatevka (Fiddler on the roof) van Joseph Stein, Jerry Bock en Sheldon Harnick. Spelers: Henk Poort, Bea Meulman, Anne-Mieke Ruyten, Maaike Widdershoven, Smadar Monsinos, Carry Tefsen, Jules Croiset, Dick Cohen, e.a. Decor: Tim Northam. Kostuums: Yan Tax. Muzikale leiding: Harry van Hoof. Choreografie: Craig Revel Norwood. Vertaling: Koen van Dijk. Regie: Ken Caswell. Gezien: 23/9 in Carré, Amsterdam. Aldaar t/m 27/9; tournee t/m 27/7. Inl. (0900) 3005000.

Tevje is geen kwaaie, maar hij hecht aan de tradities. Waar ze vandaan komen, weet hij óók niet, maar ze zijn er om God te dienen - en dat is hem genoeg. Als dus twee van zijn dochters, de één na de ander, de euvele moed hebben zelf een man te kiezen, geeft hij pas na vurig tegenstribbelen zijn toestemming. Zijn wereld wankelt. Maar als dan de derde buiten het geloof trouwt, met een dienaar van dezelfde tsaar die hen opjaagt, gaat hem dat te ver. Tot het bericht komt dat ook het dorp Anatevka van joden zal worden gezuiverd, en iedereen de diaspora in wordt gestuurd: Tevje, zijn vrouw Golde, zijn dochters, zijn vrienden, de rebbe, niemand uitgezonderd. De oude wereld verdwijnt, en ze moeten maar afwachten of er ergens een nieuwe zal zijn.

Altijd zal het slot van de musical Fiddler on the roof, hier Anatevka geheten, mij ontroeren. Eén voor één vertrekken ze van het toneel, anno 1905, en de schrijvers hebben de zelfbeheersing weten op te brengen niet lacherig en evenmin larmoyant te anticiperen op wat hen wellicht nog te wachten staat - armoedig of gefortuneerd in Amerika, in de verdrukking in het Heilige Land of ergens anders in Europa, waar ook weer een ghetto zal zijn.

In de nieuwe Nederlandse versie van Anatevka, die gisteravond in het bijzijn van de vroegere hoofdrolspeler Lex Goudsmit en de schrijvers Joseph Stein en Sheldon Harnick in première ging, volgt dat slot op een voorstelling waarin steeds een sprieterig, ontbladerd boompje op het toneel heeft gestaan, dat iets eerder - o nadrukkelijke symboliek! - door een Russische bijl is geveld. Dat is, wat mij betreft, het enige moment waarop de enscenering naar onnodig effectbejag neigt. Verder ontbreken de pittoreske armoedzaaiershuisjes en scheefgezakte stationnetjes uit eerdere producties. Het toneelbeeld is strak en kaal; tegen een achterdoek vol wisselende wolkenluchten schuiven panelen af en aan, die ogenschijnlijk allemaal werden opgebouwd uit naast en over elkaar getimmerde planken. Zelfs het licht is wars van overdramatische accenten; het oogt goeddeels egaal.

En altijd blijft Anatevka als evocatie van de oude wereld overeind, met zijn uitgekiende afwisseling van lach en traan, en de muziek van Jerry Bock, die een meeslepende mengeling is van Oost-Europese volksdansritmiek, joodse feest- en gebedsmuziek en bruisende Broadway-melodieën. Ook in deze voorstelling, tintelend gearrangeerd door Harry van Hoof en gespeeld door een negentienkoppig orkest, is die muziek een wonder van vaart en vitaliteit.

Daarbij heeft de Engelse musical-regisseur Ken Caswell een ensemble van acteurs, zangers en dansers aan het werk, dat alles op alles zet om de show tot in de kleinste details recht te doen - zó gedisciplineerd dat het er misschien zelfs iets te mechanisch van is geworden. De versie die het Koninklijk Ballet van Vlaanderen zeven jaar geleden produceerde, was veel kleiner en zag er veel traditioneler uit, maar straalde door de losheid van de spelers ook meer charme uit.

Dat het er hier wat minder schilderachtig toegaat, ligt naar mijn smaak vooral aan Henk Poort in de rol van Tevje, op wiens schouders veel van de vracht ligt die in Anatevka moet worden gedragen. Hij levert, als niet-gediplomeerd acteur, een bewonderenswaardige prestatie: zijn Tevje is koppig, autoritair en soms verscheurd door twijfel. Veel minder overtuigend vind ik hem echter in de galgenhumor en de boerenslimheid bij de verzuchtingen die hij naar de Heer in de hemel zendt. Te veel van die grappen blijven onbenut. In plaats van de stembuigingen waarmee zijn grote voorgangers die woorden een onverwacht geestige lading van duizend vraag- en uitroeptekens gaven, volstaat Poort te vaak met eenvoudig zijn stem te verheffen. Als zijn laconieke vrouw Golde weet Bea Meulman met een enkele uitschieter naar boven of beneden meer doel te treffen dan Tevje. Ook de drie dochters zijn, in hun zuivere opstandigheid, geloofwaardiger dan hij. Hij speelt verdienstelijk zijn rol, maar lééft nog niet.

Aan deze nieuwe Anatevka kleeft, kortom, nog iets aangeleerds, iets gojs. Hopelijk zal er gedurende de tournee - ruim 230 voorstellingen in twaalf grote theaters - allengs meer authentieke kleur in Tevje komen. Maar nu schiet die inkleuring nog te kort, al is er al veel aan de productie te prijzen en te genieten. Van ieder woord dat meer te betekenen krijgt dan nu, kan de voorstelling alleen nog maar beter worden.