Schrijvers van musical Anatevka bij première van nieuwe Nederlandse versie; 'Tevje's rol moet je gewoon spelen'

Vanavond gaat een nieuwe Nederlandse versie van de musical Anatevka in première, in bijzijn van de schrijvers Joseph Stein en Sheldon Harnick. “Wat moesten wij op Broadway met een stelletje ouwe joden in een dorpje aan de andere kant van de wereld?”

Anatevka: t/m 27/9 in Carré, Amsterdam. Tournee t/m 27/6. Inl. (0900) 3005000.

AMSTERDAM, 23 SEPT. Hij zou het niet eens precies weten, zegt Joseph Stein, maar het zou hem verbazen als er in de musical Anatevka nog meer dan drie letterlijke zinnen te vinden zijn uit de oorspronkelijke verhalen van Sholom Aleichem. De rest heeft hij zelf moeten schrijven. En toch kan hij met gerechtvaardigde trots vaststellen dat de sfeer uit die verhalen bewaard is gebleven. Eén criticus schreef zelfs, na de Broadway-première in 1964, dat de makers het maar makkelijk hadden gehad: ze hoefden alleen Sholom Aleichem maar over te schrijven.

Anatevka, in de originele versie Fiddler on the roof geheten naar het schilderij van Chagall, gaat vanavond in een nieuwe productie van Joop van den Ende in première in theater Carré in Amsterdam. De eerste Nederlandse uitvoering, met de legendarische Lex Goudsmit als de melkboer Tevje, dateert van 1966 en werd bijna 600 keer gespeeld. Nu hoopt men dat succes te evenaren met Henk Poort in de hoofdrol.

Ook de schrijvers van de musical, Sheldon Harnick (liedteksten) en Joseph Stein (dialogen), herinneren zich Goudsmit als één van de beste Tevjes die ze ooit hebben gezien. In de lobby van het hoofdstedelijke hotel l'Europe kijken ze aan de vooravond van hun zoveelste Anatevka-première bereidwillig op hun werk terug, al willen ze ook nog even van hun Nederlandse gast horen welke indruk wij hier hebben gekregen van de tv-uitzending van het verhoor van president Clinton. “Dat we zó diep gezonken zijn”, verzucht Stein.

“We hebben Fiddler inderdaad al in heel veel verschillende versies gezien”, zegt Sheldon Harnick, “van Helsinki tot Kaapstad en van Kopenhagen tot Tokio. Maar een wezenlijk verschil is er nergens. Overal blijkt het publiek in staat te zijn aan te voelen hoe het geweest is om te leven in een kleine gemeenschap in een vijandige omgeving, zoals Tevje met zijn gezin in een Russisch dorpje in het begin van deze eeuw. Alleen in Helsinki was nogal drastisch het joodse element verdonkeremaand - in die voorstelling stond het dorp Anatevka veel meer model voor het kleine Finland tegenover de grote boze Sovjet-buurman. En in Wenen hebben we er zelfs op moeten toezien dat na de première weer enkele scènes in de show werden teruggebracht die ze hadden geschrapt om het niet te joods te maken. Dat ging ons te ver.

“Natuurlijk gaat het ook over een vader, die het liefst de huwelijkspartners van zijn drie dochters zelf zou uitkiezen, een universeel verlangen. Maar niet voor niets is het een verhaal over Russische joden die naar Amerika willen - dat is immers ook onze eigen voorgeschiedenis. Toen we eindeloos bezig waren naar een goede titel te zoeken, was Where papa came from één van de titels op ons lijstje.”

Harnick was door een vriend geattendeerd op de verhalen van de Russisch-joodse Sholom Aleichem (1859-1916). Zou daar niet een musical in zitten? De componist Jerry Bock, met wie hij al eerder met enig succes enkele musicals had gemaakt, was enthousiast. Joseph Stein, die werd benaderd om het scenario te schrijven, reageerde echter gereserveerd: “Het waren allemaal losse verhalen waar weinig lijn in te brengen was.” Maar zodra Harnick en Bock erover begonnen, wees Stein op een paar andere verhalen van Sholom Aleichem, gebundeld als Tewje der Milchiger (1894). “Ik was verzot op de centrale figuur, met zijn hang naar de oude joodse tradities en zijn tragikomische conflicten met zijn vrouw en hun drie dochters. Het probleem was alleen de vorm: de verhalen waren monologen, en hoewel ze allemaal wel een klein plotje hadden, ontbrak de structuur van één doorlopende intrige. Die hebben we zelf moeten maken.”

Het wordingsverhaal van Fiddler on the roof lijkt op dat van veel andere succesmusicals: tientallen keren herschrijven, nummers erin en eruit, en theaterproducenten die er aanvankelijk geen brood in zagen. “Wat moesten wij op Broadway met een stelletje ouwe joden in een dorpje aan de andere kant van de wereld?” vat Harnick de bezwaren samen. “En er was niet eens een feestelijke finale!” Toch vonden ze voldoende financiers en werkten met de vooraanstaande choreograaf en regisseur Jerome Robbins aan de oerversie.

Het openingsnummer (Tradition) ontstond op Robbins' aandringen. “Hij vroeg steeds aan ons waar Fiddler over ging. Dan zeiden wij: over een melkboer, die met zijn drie dochters... En dan onderbrak hij ons, en vroeg opnieuw waar het nu ècht over ging. Tot iemand het toverwoord sprak: het gaat over het moment waarop eeuwenoude tradities op losse schroeven komen te staan. Juist, zei hij toen - daar begint de show dus mee!”

Ook elders heeft Jerome Robbins veel aan de musical bijgedragen, verklaren de twee schrijvers. Harnick herinnert zich een fraai liefdesliedje voor één van de dochters en haar revolutionaire vriend: “Een liedje van vier minuten, dat tijdens de try-outs steeds goed was ontvangen. Maar op een dag zei Jerome: dat moet eruit, want ik kan met dertig seconden dans hetzelfde zeggen - en dan nog beter. Oké, zeiden wij, met tegenzin. Maar hij had gelijk, de scène werd er veel beter van. En het is een mooi voorbeeld van de manier waarop heel veel verschillende elementen in het musical-genre kunnen samenvloeien.”

Hun eerste Tevje was de bejubelde Zero Mostel, die echter bij de schrijvers gemengde gevoelens heeft nagelaten. “Na twee maanden was hij onhandelbaar”, zegt Stein, “en inmiddels weet ik waarom. Hij ging Tevje op charme spelen, en daar wordt de man onverdraaglijk van. In de slechtste Fiddler die ik ooit ergens heb gezien, gebeurde hetzelfde: de acteur ging charmant doen, en de grapjas uithangen. Terwijl je die rol gewoon moet spélen, dan komt de rest vanzelf.” Harnick knikt en zegt: “Het is een heel begrijpelijk mechanisme. Ik sprak eens een acteur die op een avond voor Zero Mostel moest invallen. Die was volledig beduusd geraakt van de golf aan liefde die uit de zaal op hem afkwam. Als je dat avond aan avond overkomt, ben je snel geneigd te vergeten dat die liefde voor Tevje is, en niet voor jou. Wat dat betreft is Tevje voor een acteur een levensgevaarlijke rol.”