Randstad koopt zich Amerikaans marktaandeel; De grote sprong van een groentje

De eerste buitenlandse miljardenovername uit de geschiedenis van Randstad leidde de afgelopen weken tot een ware koersval van de aandelen. Hans Zwarts, de nieuwe president-directeur, moet beleggers en analisten nu overtuigen van de potentie van de Amerikaanse aanwinst. Over de zegen van voorganger Goldschmeding, het bezoek van Kanzler-Kandidat Schröder en de prikkels van de koektrommel.

Wat voor elke ondernemer de dag van zijn leven moet zijn, werd voor Hans Zwarts een verloren vrijdag. Het was 28 augustus. In zijn vierde maand als president-directeur van Randstad kondigde hij een historische overname aan: 1,7 miljard gulden voor de uitzendketen Strategix in Amerika. Maar buiten de branche nam niemand er notie van.

“De allerslechtste vrijdag”, zegt Zwarts. “Op Wall Street was er een catastrofe. Het bloed liep door de gangen. Wie koopt in de Verenigde Staten een bedrijf als dat land op het puntje van een recessie staat? Dat was de ondertoon. En aan de journalisten kon je zien dat ze met hun hoofd meer bij de beurscrises zaten dan bij een overname en halfjaarcijfers van Randstad. Toen ik 's avonds in de auto naar huis zat, dacht ik: ik had me deze dag toch anders voorgesteld.”

De onverschilligheid van de eerste uren sloeg al snel om in schrik. De aandelenkoers van Randstad, in de eerste helft van 1998 een uitblinker op de Amsterdamse effectenbeurs, staat nu eenderde onder zijn piek van dit jaar, rond 120 gulden.

Beleggers en financiële analisten zien weinig heil in het nieuwe overnamebeleid van Randstad, zo bleek de afgelopen weken. Had Frits Goldschmeding, oprichter en grootaandeelhouder (44 procent) van Randstad, niet 38 jaar lang de voordelen van rustige groei op eigen kracht gepredikt? En nu kwam zijn opvolger, afkomstig van ING Nederland en een groentje in de uitzendwereld, na amper vier maanden met een mega-overname in de Verenigde Staten op de proppen.

Zwarts (58), een jaar geleden in dienst getreden bij Randstad, slaagde er tot nu toe niet in om de boodschap van de voordelen van de overname over te brengen op de buitenwereld. Analisten vragen zich af waarom Randstad de succesvol gebleken strategie van sterke, maar gestage groei inruilt voor een expansiebeleid dat gestoeld lijkt op overnames.

Strategix, zo zeggen de analisten, zit op een markt die minder snel groeit dan de Europese en wordt bovendien geleid door managers die hadden gehoopt op verzelfstandiging van het bedrijf via de beurs. Hoe gemotiveerd zijn de directeuren nog nu de kans op snelle verrijking door eigen aandelenopties is verkeken? Nu haalt Randstad 6,3 procent van zijn omzet uit de VS, straks is dat 26,9 procent. Beschikt het bedrijf wel over voldoende managementcapaciteit om de nieuwe Amerikaanse poot onder controle te houden? Ook de beslissing van Randstad om de overname grotendeels te betalen via de uitgifte van nieuwe aandelen, viel niet in goede aarde.

Op het hoofdkantoor van Randstad, een sober gebouw aan de rand van Diemen, doet Zwarts samen met concerndirecteur Fred van Haasteren (sociale zaken) zijn best om de kritiek te weerleggen. “Ook Goldschmeding permitteerde zich wel eens een grote overname”, zegt Van Haasteren, die vele jaren nauw met Goldschmeding heeft samengewerkt. “In 1992 kocht Randstad de uitzendbureaus van Flex, een bedrijf met een omzet die 20 procent van die van Randstad was.” De Strategix-deal past volgens de Randstad-bestuurders ook prima in groeistrategie van Goldschmeding: het 'waterlelieprincipe'. Liever eerst één vijver vol krijgen met waterlelies dan veel lelies in allerlei verschillende vijvers kweken.

Deze aanpak betekende dat Randstad in zijn vestigingenbeleid koos voor een afgebakend geografisch gebied. Pas als de naam Randstad daarbinnen voldoende bekend was en de activiteiten een bepaalde kritische omvang hadden bereikt, breidde de organisatie verder uit. Bij voorkeur op eigen kracht, al was er soms ook sprake van (kleine) overnames. “Wij gaan nog steeds voor autonome groei”, zegt Zwarts, “maar als ik kijk naar ons strategisch plan, dan zouden wij gewoon te lang bezig zijn geweest om in Amerika een positie te verwerven. Zelfs als je de organisatie tot de uiteindes oprekt, duurt het jaren en jaren.”

Zwarts nam in mei het roer over van Goldschmeding, de uitvinder van het uitzendwerk in Nederland, de eerste president-directeur van Randstad (7 miljard gulden omzet, 9.000 eigen medewerkers). Aan de muur van zijn kamer hangen wat foto's van Zwarts, de voetballer. Op tafel staat een doos met koekjes van Zwarts, de manager. “Je krijgt pas een koekje als je budget ergens op lijkt”, zei hij ooit tegen een medewerker tijdens het ritueel van de jaarlijkse begrotingsbesprekingen. Het nieuwe systeem van prikkels ging als een lopend vuurtje door de rangen van de leidinggevenden. Sindsdien heeft de trommel met Hema-koekjes een vaste plaats op tafel.

Randstad is met een marktaandeel van zo'n 40 procent leider op de Nederlandse uitzendmarkt. Het bedrijf, opgericht in 1960, heeft zijn actieradius in de afgelopen decennia uitgebreid naar andere specialistische diensten, zoals schoonmaakwerk, beveiliging en detachering, en naar buitenlandse markten. Vijf jaar geleden begon het concern in Amerika met de opbouw, door eigen groei en kleine acquisities, van een uitzendketen in de snel groeiende regio rondom Atlanta. Bij de Olympische Spelen in Atlanta in 1996 was Randstad, dat op de Amerikaanse markt onder zijn eigen naam opereert, de officiële uitzendorganisatie.

Vorig jaar was Randstad in de race om de Amerikaanse keten TAD te kopen, zo vertelt Zwarts, maar “wij zagen ervan af omdat we het niet vonden passen”. Vervolgens ging concurrent Adecco ermee aan de haal voor 387 miljoen dollar. In juni kwam onverwacht het bedrijf Strategix in beeld. Strategix maakt deel uit van een groter uitzend- en detacheringsbureau Accustaff, dat zich ging opsplitsen na een heroriëntatie op zijn meest profijtelijke activiteiten. Accustaff wil verder met het uitlenen van top-professionals en besloot zijn overige activiteiten door een beursgang af te stoten. Het prospectus voor de beurs was al in hoofdlijnen af, toen Zwarts een telefoontje kreeg van de Amerikaanse bank J.P. Morgan. “De deur staat op een kiertje dat ook verkoop nog mogelijk is. Heeft Randstad belangstelling?”

En of Randstad belangstelling had. Strategix - verkoopprijs 850 miljoen dollar - heeft 360 kantoren in 36 staten, waarvan de meeste echter zijn geconcentreerd in staten aan de oostkust, alsmede in staten als Florida, Texas, Illinois en Californië. Staten waar Randstad zelf graag vestigingen wilde openen. En Strategix zit nauwelijks in Randstads regio rond Atlanta.

De zevenhoofdige directieraad van Randstad toog naar Amerika om klanten te zien, vestigingen te bekijken en president Derito van Strategix te spreken. Strategix bestaat een jaar of vijf en is het resultaat van een serie kleinere overnames. “Hun strategie past goed bij de onze: een focus op hoger renderende beroepsgroepen en 'local for local', dat wil zeggen geen nationale contracten.”

Zwarts ziet de prilheid van Strategix liever als een voordeel dan als een nadeel. “Het is een bedrijf dat nog niet is uitgekristalliseerd. Het heeft geen sterke bedrijfscultuur, zij hebben eigenlijk de acquisities voor ons gedaan. Wij kunnen onze eigen bedrijfscultuur daar aan toevoegen.”

Vraag is of het management van Strategix wel zo gelukkig zal zijn met die Randstad-cultuur. Een notering aan de beurs had het bedrijf meer vrijheid van handelen verschaft, terwijl de managers met optieregelingen zo bovendien veel geld hadden kunnen opstrijken. Nu komen ze bij Randstad gewoon op de loonlijst - en Nederlandse bedrijven hebben in het buitenland toch al het imago van zuinige kruideniers.

Zwarts lacht. “De managers van Strategix hebben al gecasht”, zegt hij. “Zij waren veelal oprichters van bedrijven die door Accustaff zijn overgenomen. Nog een keer cashen zit er niet meer in. Zij kunnen zich permitteren om door te gaan, gewoon omdat ze het leuk vinden. En ja, misschien vinden ze ons wel Hollandse kruideniers. Dat geeft niet, want de mensen op de vestigingen, om wie het gaat, kunnen van de overname alleen maar beter worden.”

Dat de sprong voorwaarts een schril contrast is met de succesvolle groeistrategie van dienstverleners als Ahold en ABN Amro in de Verenigde Staten deert Zwarts niet. Net als Randstad zijn Ahold en ABN Amro begonnen met een regionale positie, maar in tegenstelling tot Randstad zijn zij verder gegaan door activiteiten in aanpalende regio's te kopen, niet door in een klap een bijna landelijke dekking te realiseren.

“Bij een bedrijf als Ahold speelt logistiek bijvoorbeeld een heel andere rol dan bij ons. Zij kunnen daarmee direct kosten besparen als zij in een naburige staat uitbreiden. Je moet Strategix ook niet overschatten. Het is geen landelijk netwerk, de meeste kantoren zijn gegroepeerd in aparte regionale markten, rond stedelijke agglomeraties.”

Na intensief intern beraad in de zomer over doorgaan op eigen kracht versus doorgaan via een overname koos de Randstad-top voor de tweede optie. Met het fiat van de commissarissen op zak belde Zwarts zijn voorganger. Goldschmeding, die nog steeds ruim 40 procent van de aandelen Randstad bezit, heeft er zelf voor gekozen om na zijn aftreden als bestuursvoorzitter geen zitting te nemen in de raad van commissarissen. “Je kunt zeggen, moet je hem bellen? Natuurlijk, hij kan het net als ieder ander in de krant lezen, maar ik vond niet dat ik dat moest doen”, zegt Zwarts. Gaf Goldschmeding ook zijn zegen aan de overname van Strategix? “Zo werkt dat tussen ons niet.”

De komende weken moet Zwarts hard aan de slag om de financiële wereld alsnog te overtuigen van de juistheid van zijn Amerikaanse mega-aankoop. Het bedrijf hoopt, afhankelijk van het beursklimaat, dit najaar zijn aandelenkapitaal met 10 procent uit te breiden. Die emissie moet 1,6 miljard gulden opbrengen; Randstad wil in dat geval 100 miljoen uit eigen middelen bijleggen voor de inlijving van Strategix. Met de huidige beurskoers rond 120 gulden zou Randstad meer aandelen moeten uitgeven. Volgens Zwarts vinden nog beraadslagingen plaats over de definitieve financieringsstructuur.

Zwarts zegt wel te begrijpen waar de negatieve reacties van analisten vandaan komen. “Zij denken in grote lijnen. Amerikaanse uitzendbureaus? Dat is Manpower. Kelly. Daarmee gaat het niet zo goed, terwijl er nog een stuk of honderd andere uitzendbureaus aan de Amerikaanse beurs zijn genoteerd. Met hoge groeipercentages. Strategix maakt bijvoorbeeld relatief meer winst dan Randstad.”

Hoe gaat Zwarts de analisten en beleggers alsnog winnen voor de aankoop? “Vanaf 30 september hebben wij de beschikking over de winstcijfers van Strategix. Zolang het bedrijf nog deel uitmaakt van Accustaff kunnen wij daar niets mee doen. Het zal een hoop duidelijkheid scheppen. Dat moet nog goed over de bühne worden gebracht.”

De spectaculaire expansie in Amerika staat de verdere uitbreiding van de Europese activiteiten niet in de weg, benadrukken Zwarts en Van Haasteren verschillende keren. Na de overname van Strategix verdient Randstad 27 procent van zijn inkomsten in Amerika, 51 procent in Nederland en de rest in Europa.

Speerpunt van de Europese groei is Duitsland, in afstand dichtbij, maar in regelgeving nog mijlenver verwijderd van het liberale Nederland. Dit jaar wil Randstad 25 nieuwe vestigingen in de Bondsrepubliek openen; daarmee komt het totaal aantal Duitse vestigingen op 100. Volgens Zwarts en Van Haasteren hangt in Duitsland, waar de CDU'er Kohl en de SPD'er Schröder strijden om de regeringsmacht, verandering in de lucht. Zwarts:“Tien tot elf procent werkloosheid, dat is niet vol te houden. De cijfers wijzen het uit. Hoe liberaler de regels, hoe lager de werkloosheidscijfers.”

Gretig halen de Randstad-directeuren herinneringen op aan het recente bezoek van Kanzler-Kandidat Schröder aan Nederland, toen hij zich op uitnodiging van toenmalig SER-voorzitter Klaas de Vries (nu minister van Sociale Zaken) liet rondleiden door het 'poldermodel', inclusief een bezoek aan een Randstad-vestiging.Van de basisprincipes bleek de Duitse politicus niet op de hoogte. “Dat een uitzendwerker niet uitgebuit wordt bijvoorbeeld, maar in een CAO zit.” Vertel het verhaal ook maar aan mijn partijgenoten, heeft Schröder Randstad inmiddels laten weten. Zwarts: “Dat gaat gebeuren. In de fractie. Of als hij de bondskanselier is.”