VS splijtzwam voor leiders Iran

De Iraanse leider Khatami riep begin dit jaar op tot verbetering van de relaties met Amerika, maar voor de conservatieven in Iran zijn de VS nog steeds de 'grote Satan'. De relatie met Amerika is een wapen in de interne machtsstrijd.

TEHERAN, 21 SEPT. Amerikaanse toeristen wandelen weer door de Iraanse hoofdstad Teheran. Maar tegelijk is er een kille anti-Amerikaanse wind opgestoken. De Verenigde Staten worden met name door conservatieve leiders en kranten gebrandmerkt als de kwade genius op de achtergrond van de zeer emotionele Afghanistan-crisis. Het 'dood aan Amerika!' was afgelopen vrijdag tijdens het Vrijdaggebed aan de universiteit van Teheran niet van de lucht.

“We zullen Amerika tot onze laatste ademtocht het hoofd bieden”, scandeerden de betogers. Onder deze omstandigheden is de hoop op een doorbraak in het proces van toenadering tussen Iran en de VS tijdens het gisteren begonnen bezoek van de Iraanse president, Mohammad Khatami, aan New York voor de openingszitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, de bodem ingeslagen.

“Hij [Khatami] zal Amerika aanvallen en geen teken geven van een compromis met die duivels”, verkondigde de zeer conservatieve ayatollah Ahmad Jannati tijdens het Vrijdaggebed. “Ik betwijfel of hij dat advies zal opvolgen”, zei Sadeq Zibakalam, hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Teheran, zaterdag in een vraaggesprek. “Maar hij zal niet zo vriendelijk zijn als je onder andere omstandigheden had kunnen verwachten.”

Khatami, in mei 1997 met een overweldigende meerderheid als president van Iran gekozen, deed begin dit jaar in een vraaggesprek met de Amerikaanse tv-zender CNN een oproep tot verbetering van de relaties met de VS. Hij meende dat dit zou moeten beginnen met officieuze bezoeken over en weer, en dat is ook gebeurd: zie ook de Amerikaanse toeristen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Madeleine Albright, zei vorige week dat er op dit moment “een interessant komen en gaan” is tussen de VS en Iran.

Maar “welke plannen hij [Khatami] ook had, ze waren al getorpedeerd voor zijn vertrek”, aldus professor Zibakalam. Drie factoren spelen volgens hem een rol. Eén is de Amerikaanse binnenlandse situatie: de president is een lame duck als gevolg van de Monica Lewinsky-affaire. Dan is er de kwestie-Afghanistan. “En de laatste druppel was de eis van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden vorige week dat de regering-Clinton de Mujahedeen-Khalq [islamitische strijders van het volk] van de lijst van terroristische organisaties zou schrappen.”

Deze gewapende Iraanse oppositiebeweging die vanuit Irak en nu ook vanuit Talibaan-gebied actie in Iran onderneemt, wordt in Iran allerwegen gehaat en gevreesd - ook door tegenstanders van het islamitische regime. Vorige maand nog eiste de groep - die hier wordt betiteld als de Monafeqin-Khalq, schijnheiligen van het volk - de verantwoordelijkheid op voor de moord op de directeur van het Iraanse gevangeniswezen. Een meerderheid van het Huis van Afgevaardigden (220 van de 435 leden) stelde dat deze groep in feite als “legitieme oppositie” moet worden gezien.

Deze verklaring kwam niet toevallig zo kort voor het bezoek van Khatami, en de reacties in Iran waren woedend. De staatsradio meldde dat de ondertekenaars geld nodig hadden “van de vijanden van het Iraanse volk en in het bijzonder het wereld-zionisme”. De krant Reselaat concludeerde: “De VS zijn nog steeds de grootste vijand van Iran. In andere woorden, ze zijn de grote Satan.”

Iran kan, even afgezien van de politieke verwikkelingen, een normalisering van de relaties met de VS heel goed gebruiken. De Iraanse economie die onder andere door de lage olieprijs in een slechte staat is, lijdt grote schade door de eenzijdige handelsboycot van de VS. Daar komt nog bij dat buitenlandse oliemaatschappijen die in Iran willen investeren door Washington worden bestraft. Hoewel de desbetreffende wet de laatste tijd niet stringent meer wordt toegepast, blijft de psychologische werking groot, aldus waarnemers in Teheran.

De Iraanse bevolking is veel minder anti-Amerikaans dan het jongste Vrijdaggebed deed vermoeden. Amerikaanse worstelaars hebben dit jaar al twee keer een zeer warme ontvangst in Iran gekregen, compleet met Stars and Stripes en volkslied. Bij de zojuist beëindigde wereldkampioenschappen worstelen vertrok een enkele radicaal voor het Amerikaanse volkslied werd gespeeld. Maar ook de bejaarde meneer Hayes uit de VS, die als toerist in Iran was omdat hij landen verzamelt, had geen enkel probleem ondervonden: “Zulke aardige mensen!”

Zelfs voor de Baseej, de radicale vrijwilligers die hebben gezworen de (conservatieve) lijn van de Opperste Leider, ayatollah Khamenei, te volgen en de verworvenheden van de Islamitische Revolutie tot in de dood te verdedigen, zijn relaties met de VS niet ondenkbaar. Een bedachtzame, jonge Baseej, Seyed Maisam Hosseini, somt eerst zijn bezwaren tegen Amerika op. “Amerika is een land dat twintig miljoen dollar heeft uitgetrokken om de Islamitische Revolutie te ondermijnen”, zegt hij in zijn haveloze kantoortje in een volkswijk in Zuid-Teheran. “Op dit moment verwoesten ze ons land door de Talibaan te steunen. Ze hebben Irak geholpen in de oorlog tegen ons (1980-1988), en dat heeft ons enkele jaren teruggezet.”

Toch is normalisering van de relaties met de VS voor hem niet uitgesloten. “Herstel van de betrekkingen hangt af van de Amerikaanse beleidsmakers”, zegt hij. “Ze moeten hun steun stopzetten aan de Saihounim (zionisten) en het internationaal terrorisme”, dat wil zeggen de Mujahedeen-Khalq.

Maar het doet er in laatste instantie niet zo toe of de bevolking wel of geen normale relaties met de VS wil, en of de Iraanse economie baat heeft bij een normalisering. De verhouding tot de VS is een belangrijk wapen in de machtsstrijd tussen president Khatami cs en de conservatieven. Zo is elke opening naar de VS van president Khatami tot dusverre afgewimpeld door opperste leider Khamenei. “De VS zijn de vijand van de islam”, was diens reactie op de oproep van Khatami tot een dialoog tussen de volkeren van Iran en de VS in januari.

“De conservatieven in Iran hebben de VS nodig voor binnenlandse doeleinden”, aldus professor Zibakalam. Hij wees op de sluiting van de pro-democratische krant Tous door de conservatieve rechterlijke macht, een maatregel die hier inmiddels tot een woedende discussie tussen pro-Khatami-krachten en hun tegenstanders heeft geleid. Zibakalam: “Je hebt een vijand als de VS nodig om te kunnen zeggen: deze krant is een gevaar voor de staatsveiligheid.”