Theoretische onderbouwing van Derde Weg schiet nog tekort; Julian Le Grand en de Derde Weg

Vandaag praat een groep leiders, onder wie president Clinton en premier Blair, in New York over een Derde Weg in de politiek. Een vertegenwoordiger van deze stroming, de Britse hoogleraar Julian Le Grand, legt uit wat hij onder de nieuwe doctrine verstaat.

LONDEN, 21 SEPT. Aan de muur hangt een poster van de Britse Commissie voor sociale rechtvaardigheid die laat zien hoe onaanvaardbaar groot de kloof tussen rijk en arm in het Verenigd Koninkrijk geworden is. Maar twee meter verderop staat de boekenkast vol met boeken van neoliberale Amerikaanse economen als Milton Friedman, die zijn vertrouwen geheel in het marktmechanisme stelt. Het tekent de onconventionele geest van Julian Le Grand, hoogleraar Sociaal Beleid aan de London School of Economics. Aan het eind van de jaren tachtig publiceerde Le Grand al een boek waarin hij de sociaal-democratie opriep meer vertrouwen te hebben in het marktmechanisme, omdat markten wel degelijk een rol kunnen spelen bij het verwezenlijken van sociaal-democratische idealen. Inmiddels staat hij in het Verenigd Koninkrijk bekend als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de zogeheten Derde Weg - de door premier Blair omarmde politieke filosofie die een alternatief moet vormen voor zowel het neoliberalisme van mevrouw Thatcher als het op de staat gerichte socialisme van het oude Labour.

Vraag: Is de 'Derde Weg' echt een nieuwe filosofie of is het niets anders dan Thatcherisme met een sociaal randje?

Ik denk dat er wel degelijk een patroon zit in wat de regering-Blair tot nu toe heeft gedaan. Ten tijde van mevrouw Thatcher gebruikten aanhangers van de Conservatieve Partij vaak de afkorting TINA (There is no alternative) om haar beleid te verdedigen. Ik heb de afkorting CORA bedacht om samen te vatten wat de regering-Blair probeert te doen. Daarbij staat de C voor Community (Gemeenschap). Veel mensen in het Verenigd Koninkrijk zijn van mening dat het tijdperk-Thatcher te individualistisch was. Blair probeert daarom op allerlei niveaus de gemeenschapszin te versterken. In dat licht moet je de bijvoorbeeld de decentralisalisatie in Wales en Schotland zien (die elk een eigen parlement krijgen - red.). Deze moet de regionale gemeenschappen daar versterken. Hetzelfde geldt voor de rechtstreekse verkiezing van een burgemeester van Londen, die van deze stad meer een gemeenschap moet maken. Je ziet de nadruk op gemeenschap zelfs in de manier waarop de regering-Blair de armoede probeert aan te pakken. De eenheid die zich daar mee bezighoudt heet niet poverty unit maar social exclusion unit - zo geeft Blair aan dat armoede als gevolg heeft dat je geen deel uit kunt maken van de gemeenschap.

Tegelijkertijd onderstreept de regering-Blair opportunity, de O van CORA. Hier staat Blair dichter bij mevrouw Thatcher en verschilt hij van het ouderwetse socialisme, dat egalitair was en naar inkomensnivellering streefde. Blair vindt dat iedereen het recht heeft met zijn of haar talenten te woekeren, maar of je dat doet, is je eigen verantwoordelijkheid. In die zin is iedereen responsible (de R van CORA) voor zijn eigen lot. Voor bijvoorbeeld het sociaal beleid heeft dit grote gevolgen. Het ouderwetse socialisme ging er van uit dat het voldoende was om mensen zonder werk een goede uitkering te geven, maar Blair legt veel meer de nadruk op onderwijs, zodat mensen die aan de zijkant van de maatschappij staan hun lot weer in eigen hand kunnen nemen. Nauw verbonden met deze responsibility is tenslotte de accountability. De regering-Blair gaat er van uit dat regeringsinstituties verantwoording af moet leggen aan de gemeenschap die zij behoren te dienen. Het omgekeerde is overigens ook het geval: het individu is ten dele verantwoording over zijn handelen schuldig aan de gemeenschap.

Geen staatsdirigisme maar een beroep op de eigen verantwoordelijkheid van het individu met de staat als coach - komt dit niet heel erg dicht in de buurt van wat veel sociaal-democraten op het Europese vasteland al jaren verkondigen?

Je moet de Derde Weg zien in de context van de twee landen waar ze tot ontwikkeling is gekomen, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Beide landen hebben te maken gehad met een wel zeer neoliberaal bewind, dat van Thatcher en Reagan. Beide landen hebben de problemen van het neoliberalisme leren kennen - armoede, toename van de kloof tussen rijk en arm - maar tegelijkertijd is het leven op een aantal punten beter geworden, al is het maar omdat het individu meer mogelijkheden heeft gekregen om zich te ontplooien. De Derde Weg is een poging de verworvenheden van het neoliberalisme te behouden, maar tegelijkertijd een oplossing te vinden voor zijn problemen zonder terug te gaan naar het ouderwetse socialisme. In West-Europa heeft, voor zover ik weet, geen enkel land een puur neoliberale regering à la Thatcher of Reagan gehad. Veel Europese sociaal-democraten die hier komen en de Derde Weg bestuderen, hebben inderdaad het gevoel dat zij al jaren een vergelijkbare aanpak volgen. Daar staat weer tegenover dat de belangstelling uit Latijns Amerika, dat wel neoliberale regeringen heeft gehad, enorm is.

De Derde Weg gaat er net als mevrouw Thatcher van uit dat het individu een fundamenteel recht op zelfontplooiing heeft. Tegelijkertijd onderstreept Blair de rol van de gemeenschap. Voor wie kiest de regering-Blair partij als het individu bij zijn zelfontplooiing de gemeenschap schaadt?

De sympathie van Blair ligt bij de gemeenschap en niet bij het individu. In die zin staat de Derde Weg ver van het neoliberalisme van Thatcher af. Thatcher legde de nadruk op rechten, maar Blair onderstreept juist de plichten. Een prachtig voorbeeld daarvan is de handleiding die het Labour-bestuur in de plaats Oldham heeft uitgedeeld aan mensen die een huis van de gemeente huren en die de rechten en plichten van de huurders beschrijft. Twee pagina's van de brochure gaan over de rechten, de drieëntwintig andere zijn aan de plichten gewijd. En die plichten gaan behoorlijk ver. Zo moeten de huurders 'goed voor hun kinderen zorgen', moet hun tuin er 'netjes en goed verzorgd bijliggen' en mogen ze geen 'bizarre huisdieren' houden. Daar worden de rechten van het individu dus duidelijk ondergeschikt gemaakt aan het belang van de gemeenschap. Een heel extreem voorbeeld hiervan was de ophef rond de vrijlating van een aantal pedofielen, enige tijd geleden. Toen de mensen in hun woonplaats hoorden dat de pedofielen terugkwamen, ontstonden er op een aantal plaatsen relletjes. Uit de uitspraken die regeringsfunctionarissen toen deden, bleek dat de sympathie van de regering wel degelijk bij de gemeenschap lag en niet bij de pedofielen. Ik denk dat dit het enige punt is waar ik me zorgen maak over de Derde Weg. Als je het belang van de gemeenschap zo onderstreept, dan loop je het risico dat de rechten van het individu in de knel raken.

Ziet U nog meer problemen voor de Derde Weg?

Ik denk dat we nog niet goed genoeg hebben nagedacht over een theoretische onderbouwing. Zowel het neoliberalisme als de oude sociaal-democratie gaan uit van een betrekkelijk simpele basisfilosofie. Het neoliberalisme gelooft dat iedereen zijn fundamentele eigenbelang verdedigt, agressief is, wil concurreren. Het ouderwetse socialisme ging er daarentegen van uit dat met name de publieke sector bemand werd door ridders, die helemaal niet aan hun eigenbelang dachten maar louter en alleen opkomen voor degenen die aan hun zorgen zijn toevertrouwd. De Derde Weg neemt een middenpositie in: mensen zijn soms agressief en competitief, maar willen vaak ook samenwerken en zijn soms zelfs altruïstisch. Die theoretische onderbouwing moet nog beter worden uitgewerkt, vooral ook op economisch gebied. Blair praat wel over de 'wereldgemeenschap', maar concrete aanwijzingen over hoe je om moet gaan met bijvoorbeeld de problemen die verbonden zijn aan de bewegingen van het internationaal kapitaal, geeft de Derde Weg niet.

Hoe belangrijk is Tony Blair geweest voor de ontwikkeling van de Derde Weg?

Zijn rol is cruciaal. Al vanaf de jaren tachtig houd ik me met de Derde Weg bezig, maar lange tijd kreeg ik nauwelijks respons vanuit de Labour-partij. Toen Labour verkiezing na verkiezing verloor, onstond er meer openheid voor alternatieven voor het traditionele socialisme. Maar pas toen Blair het roer overnam, won de Derde Weg het pleit binnen Labour. Blair probeert echt serieus over de Derde Weg na te denken en hij neemt daar ook de tijd voor. Ik herinner me een seminar in Blairs ambtswoning dat plaatshad tijdens een crisis in Noord-Ierland. Ondanks de perikelen daar besteedde Blair maar liefst twee uur aan een discussie over de Derde Weg.

Zijn er al aanwijzingen dat de Derde Weg 'werkt'?

Het is nog te vroeg om dat te beoordelen. Ik houd me zelf met de gezondheidszorg bezig en ik constateer dat de sfeer daar wel veranderd is. De Conservatieven wilden het principe van de 'interne markt' in de gezondheidszorg invoeren en de diverse instellingen met elkaar laten concurreren. Dat ging erg moeilijk, mede omdat de mensen die in de gezondheidszorg niet aan concurrentie gewend waren en van nature dichter bij het mensbeeld van de sociaal-democratie stonden dan dat van het neoliberalisme: ze werkten liever samen dan dat zij concurreerden. Blair heeft die interne markt gedeeltelijk teruggedraaid en de samenwerking versterkt. De sfeer is dus beter maar of dat in een betere gezondheidszorg heeft geresulteerd, staat nog niet vast.