Bernard Haitink begint in het Amsterdamse Concertgebouw aan zijn 'Carte Blanche'; Ovaties voor een hartstochtelijke 'Walküre'

Concert: Die Walküre van R. Wagner door The Royal Opera CVovent Garden o.l.v. Bernard Haitink. Solisten: Janis Martin, Rita Cullis, John Tomlinson, Matthias Hölle, Michelle DeYoung e.a. Gehoord: 20/9, Concertgebouw Amsterdam. Uitzending: 28/11 19 uur AVRO Radio 4.

Het is in het verleden eens becijferd dat een voltallig Holland Festival-publiek per vliegtuig naar Londen vervoeren, het aansluitend per taxi naar Covent Garden te laten chaufferen en het met gratis champagne te onthalen, goedkoper zou uitvallen dan het fameuze gezelschap van het Royal Opera House in ons land te laten optreden. Dat The Royal Opera gisteren onder leiding van haar 'musical director' Bernard Haitink in het Concertgebouw een eenmalige uitvoering gaf van Die Walküre van Richard Wagner was daarom niet minder dan een historische gebeurtenis. En al drukten op het budget voor deze concertante uitvoering geen kosten voor decors, lichtplan of regie, toch was het de duurste avond uit de honderdtien-jarige geschiedenis van het Concertgebouw.

Maar voor het eerste concert uit de serie Carte Blanche voor Bernard Haitink vond de directeur van het Concertgebouw, Martijn Sanders, het verantwoord diep in de buidel tasten. Cryptisch zegt hij: “Een volle zaal van zo'n tweeduizend mensen die 250 gulden per kaartje betalen plus een forse donatie van sponsor KPN was niet voldoende om de kosten te dekken.” Bernard Haitink, die in maart zeventig jaar wordt, is voor hem de “belangrijkste actieve Nederlandse musicus' en daarom kreeg de voormalige chefdirigent van het Concertgebouworkest de gelegenheid een eigen prestigieuze serie samen te stellen. Het is een eer die eerder cellist Yo-Yo Ma, violist Gidon Kremer, dirigent Reinbert de Leeuw en bariton Thomas Hampson ten deel viel.

Carte Blanche voor Bernard Haitink spiegelt in zes concerten bondig Haitinks carrière, met orkesten waarmee hij een intensieve band onderhoudt en repertoire waarmee hij zijn reputatie als een der beste dirigenten ter wereld heeft gevestigd. Na Die Walküre van zondag zal Haitink in november de Achtste symfonie van Bruckner dirigeren bij de Wiener Philharmoniker. In februari staat hij voor de Sächsische Staatskapelle Dresden met meesterviolist Frank Peter Zimmermann als solist, in maart zal bij het Koninklijk Concertgebouworkest Sjostakovitsj dirigeren, in mei het Berliner Philharmonisches Orchester in Mahlers Vierde symfonie.

In juni zal de serie worden besloten met een uitvoering van Berlioz' La Damnation de Faust bij het Radio Filharmonisch Orkest, het gezelschap waar Haitink als violist zijn loopbaan begon en waar hij in 1955 werd benoemd tot tweede dirigent om er twee jaar later chefdirigent te worden. Het zomerconcert dat Haitink in augustus met het European Union Youth Orchestra geeft vormt een soort coda op de Carte Blanche-serie.

Dat Haitink de 'belangrijkste actieve Nederlandse musicus' is, zal het publiek dat Die Walküre bijwoonde ongetwijfeld beamen. Al bij opkomst werd Haitink onthaald op luid gejuich. Na afloop, ruim vijf uur later, mochten Haitink en de zijnen een kwartier lang bravo-geroep en staande ovaties ontvangen. De uitvoering was er naar. Zo'n kleurrijke, meeslepende, tot in de finesses gecontroleerde Walküre was in ons land in geen jaren meer te horen.

Met een niet te zwaar bezet orkest in een ruime opstelling die door de grote podiumuitbouw een fors eind de zaal instak, realiseerde Haitink een Walküre die je vanaf de eerste tremolo in de violen boven die kwintool als een rottingslag op het puntje van de stoel deed kruipen. Strak, puntig, kristalhelder en dynamisch uiterst precies is Haitinks lezing van de Walküre-partituur, met een orkestbegeleiding die de dramatische handeling niet alleen ondersteunt of er de confrontatie mee aangaat, maar die in het hele scala aan hartstochten dat Haitink blootlegt domweg drama is.

Haitink is een story teller zonder weerga, die roert, verlokt en vermaant. Met de ijle tonen van de basklarinet in de priemende stilte geeft hij Wagners vulkanische erupties een geweldig perspectief. In de elf jaar dat Haitink intussen muzikaal directeur is bij het gezelschap van Covent Garden heeft hij met dit prachtige orkest leren lezen en schrijven.

Voor deze Walküre werd een cast aangetrokken die tot in de kleinste rollen bezet was met topsolisten. John Tomlinson spande als Wotan de kroon. Deze bas die jaarlijks in Bayreuth zingt, is niet alleen vocaal volledig toegerust op de veeleisende Wotan-rol, maar ook in een concertante uitvoering weet hij zijn partij met fascinerende psychologische diepgang neer te zetten.

Wotan is een oppergod met menselijke, al te menselijke emoties, die de wereldheerschappij langzaam uit zijn vingers laat glippen. Gelaten moet hij toezien hoe Siegmund (een verdienstelijke Kim Begley) ten offer valt aan de moraal van zijn echtgenote Fricka, hier in een imposante rolvertolking door Michelle DeYoung. Roerend is de tedere kus die Wotan ten afscheid geeft aan zijn lievelings-Walküre Brünnhilde, de vurige Janis Martin. De zware rol van Sieglinde werd gedreven geïnterpreteerd door Rita Cullis, Matthias Hölle was een heerlijk sonore Hunding, en wat mengden de Walküren in de derde akte toch schitterend.

Haitink dirigeerde bij The Royal Opera drie keer in geënsceneerde vorm de gehele cyclus van Wagners Der Ring des Nibelungen, waarvan Die Walküre de tweede opera vormt. Deze Walküre zal binnenkort semi-concertant te beluisteren zijn in de Londense Royal Albert Hall, waarna Haitink de integrale Ring nog eens concertant in Birmingham brengt. Of het gezelschap van Covent Garden ooit opnieuw in ons land te horen zal zijn is de vraag, zeker nu het operahuis zich geconfronteerd ziet met een geweldige schuldenlast. Als gevolg van de deplorabele financiële toestand - voor het jaar 2000 dreigt een tekort van liefst 82 miljoen gulden - heeft het Royal Opera House voor volgend jaar een opvoeringsstop aangekondigd. Door de bestuurlijke problemen die hiermee gepaard gaan hebben binnen enkele maanden verschillende directeuren, bestuursvoorzitters en een compleet bestuur hun congé gekregen. Pas in december 1999 wordt het gerenoveerde Covent Garden heropend.

Haitink, die zijn aanstelling als musical director in ieder geval tot 2002 zal uitoefenen, zal zijn tijd echter niet in ledigheid doorbrengen. Wat hij gaat doen is op dit moment nog onduidelijk. “Alles is nog in beweging.” Meer wil Haitink er na afloop van het concert er niet over kwijt. Maar wellicht zal hij komend seizoen weer in het Concertgebouw optreden met een buitenlands toporkest.