Hedendaagse videokunst gaat abstracte richting uit

Het World Wide Video Festival heeft zich verbreed tot een manifestatie van mediakunst. Veel video's stellen het geduld van de kijker danig op de proef en zijn soms ronduit irritant. Voor aangename verrassingen zorgen vooral de niet-westerse bijdragen.

AMSTERDAM, 19 SEPT. Het zestiende World Wide Video Festival, dat tot en met 22 september op verschillende locaties in Amsterdam plaatsvindt, laat zien dat de term videokunst de lading van de bijdragen eigenlijk niet meer dekt. Beter is het te spreken van mediakunst, want naast 'traditionele' videotapes behoren ook performances, installaties, websites, cd-roms en interactieve muziekoptredens tot het programma. Niet alleen wat betreft techniek is er in dertig jaar veel veranderd, ook inhoudelijk heeft videokunst een belangrijke ontwikkeling doorgemaakt. Bestonden de eerste video's nog uit eenvoudige registraties van performances of langdradige reflecties op het zelfbeeld, tegenwoordig wordt de camera vooral gebruikt om esthetische, soms haast abstracte werken te maken die vaak duidelijk beïnvloed zijn door de popcultuur en bijbehorende videoclips.

Dat dit niet altijd leidt tot toegankelijke werken, blijkt op de presentatie in de nieuwe vleugel van het Stedelijk Museum, waar tientallen video's en cd-roms worden vertoond op veertien naast elkaar geplaatste grootbeeldschermen. Vergeleken bij de voorgekauwde beelden die via de tv de huiskamer binnendringen, stelt de hedendaagse videokunst het geduld van de kijker danig op de proef. De meeste video's - variërend van twee tot dertig minuten - zijn traag gemonteerd, hebben geen duidelijke verhaallijn of ontknoping en laten de toeschouwer met onbeantwoorde vragen achter.

Over het algemeen is dit een verademing, omdat de eigen fantasie wordt geprikkeld, of omdat in alle rust naar de beelden gekeken kan worden. Sommige filmpjes zijn echter buitengewoon irritant. Zo laat de Spaanse kunstenaar Ricardo Summers in zijn vijf minuten durende video Assembly lines bore me zien hoe hij een broodrooster met een hamer in elkaar timmert en vervolgens met een boterham in de weer gaat tot er alleen wat kruimeltjes over zijn. Van eenzelfde platvloersheid is Naked van de Duitser Felix Knoth, waarin de roodaangelopen hoofden van vijf mannen achter elkaar zijn gemonteerd. Hun neurotische, krampachtige gedrag wordt pas aan het eind van de film verklaard, als blijkt dat ze op de wc zitten.

De Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola merkte dinsdag in een lezing in het Rijksmuseum op dat het ontstaan van de videokunst, ruim dertig jaar geleden, gezien moet worden als een bijzonder revolutionaire ontwikkeling, net zo belangrijk als de ontdekking van olieverf door Jan van Eyck en Brunelleschi's uitvinding van het lineaire perspectief. Want, zo zei de Viola, het gebeurt niet iedere dag dat er een nieuwe kunstvorm wordt uitgevonden die zo veel mogelijkheden biedt. Inmiddels is videokunst een van de populairste uitdrukkingsvormen van jonge kunstenaars. Van een medium dat lange tijd in een undergroundcircuit werd vertoond, is videokunst uitgegroeid tot een volwaardige museale presentatievorm. Het werk van Viola, dat momenteel de hele (verduisterde) bovenverdieping van het Stedelijk Museum in beslag neemt, is hier waarschijnlijk het beste voorbeeld van.

Ook veel niet-westerse kunstenaars houden zich met het medium bezig. Hun bijdragen vormen een belangrijk en verrassend deel van het World Wide-programma. Deze films, gemaakt in India, China, Argentinië, Chili of Zuid-Afrika, behoren tot de interessantste van het festival. Bij gebrek aan financiële middelen beschikken de kunstenaars vaak niet over de allermodernste apparatuur, maar maken ze juist gebruik van de beperkingen van het medium video. Doelbewust worden storingen in de beelden aangebracht, is de camera onscherp ingesteld of worden eenvoudige camera's gehanteerd, zodat je het idee krijgt naar een homevideo te kijken. Dat dit zeer intrigerende beelden kan opleveren, bewijst de Chinees Liang Zhao met zijn video Game. Hierin komt een vaag, onscherp beeld steeds dichterbij, maar voor je kunt zien wat er getoond wordt, verdwijnt het weer. Pas nadat het beeld enkele keren is opgedoemd, tekenen zich de contouren af van twee mensen die in een innige omhelzing lijken te staan. Maar wanneer het beeld na enkele minuten nog scherper wordt, zien we dat de scène helemaal niet zo zoetsappig is als hij leek. De man, die ons als een bloedhond met ontblote tanden aankijkt, houdt de vrouw met een revolver onder schot.

World Wide Video Festival, t/m 21/9, Amsterdam. In Stedelijk Museum, Melkweg, Gate Foundation, MonteVideo/TBA, W 139 en de Waag. Tentoonstellingen aldaar t/m 11/10. Inl. (020) 420 7729.