Arabist Daniel Pipes over complottheorieën in het Midden-Oosten: 'Arabieren hebben westerse angsten overgenomen'

Aanhangers van complottheorieën zien overal manipulaties van de Werkelijk Machtigen Op Aarde. Nergens neemt dit denken zo'n hoge vlucht als in het Midden-Oosten. Zelfs politieke leiders nemen beslissingen op grond van werkelijke of vermeende complotten. Volgens arabist Daniel Pipes zijn de samen- zweringstheoriee¨n uit het westen komen overwaaien.

Na het wereldkampioenschap voetbal van dit jaar, schreef een Palestijnse commentator dat 'de scheidsrechters partijdig waren tegen Arabieren, zodat die niet in de finale terechtkwamen'. Als bewijs voor de theorie dat Marokko met onpartijdige scheidsrechters zeker in de finale terecht was gekomen, voerde hij aan dat de goalgetter van het winnende Franse elftal, Zidane, Algerijn van origine is. Ofwel: Arabieren zijn de beste voetballers ter wereld, maar door een samenzwering kunnen ze alleen winnen als ze voor een westers team spelen.

De Palestijnse krant Al-Hayat al-Jadida deed afgelopen woensdag verslag van het bezoek van de Amerikaanse vredesgazant Dennis Ross. 'Ross maakt deel uit van het onderdrukkende, racistische, zionistische apparaat, bei¨nvloed door de zionistische Likud-lobby binnen de Amerikaanse regering.' Redenatie: Ross is een jood en dus draait hij volop mee in het westerse complot om de Arabieren voor eeuwig onder de duim te houden.

Samenzweringstheoriee¨n doen het goed in de Arabische wereld. Zo geloven veel Arabieren dat de Amerikanen de aanslag op de militaire basis Khobar in Saudi-Arabie¨ zelf gepleegd hebben. Egyptenaren weten zeker dat de Israelische veiligheidsdienst Mossad jonge vrouwen naar de Rode Zee stuurt om Egyptenaren te verleiden en met Aids te besmetten. En het 'auto-ongeluk' in Parijs dat vorig jaar Lady Di en haar Egyptische minnaar Dodi al-Fayed het leven kostte: dat was het werk van het Britse koningshuis, dat het niet kon verkroppen dat een moslim op het punt stond stiefvader te worden van de toekomstige koning van Groot-Brittannie¨.

Die theorieën duiken geregeld op in de Europese en Amerikaanse pers, deels omdat ze grappig en exotisch zijn om te lezen. Maar de meeste Arabieren geloven volledig of voor een deel in die theoriee¨n, politieke leiders en intellectuelen incluis. Dat duidt op een denkwereld vol frustratie en ongemak, die achter die exotiek schuilgaat, die op zijn minst serieuze aandacht verdient. Per slot van rekening worden er in het Midden-Oosten vaak politieke beslissingen genomen die gebaseerd zijn op vermeende complotten. De Egyptische leider - zelf master plotter - Gamal Abdel Nasser zei eens: “Wij vinden altijd samenzweringen op onze weg”.

Hoe komt het dat zoveel Arabieren geneigd zijn buitenstaanders de schuld te geven van rampen die de Arabische wereld teisteren, van bomaanslagen tot een faillissement of mislukte aardappeloogst? Waarom zijn de samenzweerders steevast joden en imperialisten (Amerikanen, Britten) en niet, bijvoorbeeld, hindoes of Chinezen?

“Op veel van die vragen is het moeilijk een eenduidig antwoord te vinden”, zegt Daniel Pipes, docent aan de universiteit van Pennsylvania en oprichter/redacteur van de Middle East Quarterly, een Amerikaans opinieblad over het Midden-Oosten. Maar hij heeft, als enige tot nogtoe, tenminste een poging gedaan om antwoorden te vinden. In 1996 schreef hij het boek The Hidden Hand; Middle East Fears of Conspiracy. Eind vorig jaar verscheen Conspiracy; How The Paranoid Style Flourishes And Where It Comes From, waarin hij poogt te verklaren hoe samenzweringstheoriee¨n in het Europa van de kruisvaarders ontstonden en hoe ze tot op de dag van vandaag hun weg vinden naar het Midden-Oosten en naar Amerikaanse bewegingen als de Nation of Islam of de twee mannen die in 1995 het overheidsgebouw in Oklahoma City opbliezen. Beide boeken zijn almanakken vol citaten en voorbeelden, die soms evenveel vragen opwerpen als ze beantwoorden. Maar de strekking is duidelijk: “Samenzweringstheoriee¨n zijn van oorsprong een Europees fenomeen”, zegt Pipes in zijn bescheiden kantoor in een winkelstraat van Philadelphia. “Christenen, niet moslims zijn ermee begonnen. Ze zijn in het Westen min of meer uitgewoekerd, en floreren nu met name in de Arabische wereld. Daar is het een mainstream verschijnsel. Het maakt deel uit van ieders leven, links, rechts, rijk of arm. In Amerika vind je deze denkwijze enkel bij extreem-rechtse of -linkse beweginkjes of individuen die bijvoorbeeld denken dat de Verenigde Naties of buitenaardse wezens met UFO's op het punt staan de wereldmacht over te nemen, en bij bepaalde zwarte groepen die geloven dat de 'witte' regering met opzet drugs in hun wijken verspreidt”.

Daniel Pipes is als Midden-Oosten-expert (Syrie¨ is zijn specialisme) niet onomstreden. Het feit dat hij joods is, en dat hij in artikelen en sommige van zijn (elf) boeken soms zeer opinie¨rend van leer trekt tegen Arabische regeringen en individuen, maakt dat met name sommige collega-Arabisten hem bij voorbaat op de hoop van de rechts-joodse lobby vegen.

Zijn ideeen over de ardicale islam in het Midden Oosten zijn steevast niet politiek correct in de ogen van andere Midden Oosten-specialisten. Die ideeen vinden wel gretig ingang bij het State Department. Hij daarnaast is lid van de Council of Foreign Relations, de invloedrijke denktank die de Amerikaanse regering adviseert over buitenlandse politiek. Dat maakt dat hij zelf figureert in complottheoriee¨n: de Council wordt immers door sommigen gezien als een 'onzichtbare regering' die de Verenigde Staten vanachter de schermen bestiert.

Adepten van samenzweringstheoriee¨n denken dat de wereld zoals iedereen haar waarneemt, een schijnwereld is. Feiten of logica overtuigen hen niet. Alles wat je ziet en hoort, is niet waar: het zijn enkel manipulaties van de Werkelijk Machtigen Op Aarde die het volk om de tuin moeten leiden. Wat deze manier van denken lastig te ontmantelen maakt, is dat ze zelf gebruik maakt van feiten, maar dan op een nieuwe manier gerangschikt.

Zo geloven veel Palestijnen dat niet Hamas, maar Israels veiligheidsdienst of joodse kolonisten achter de bomaanslagen in Israel zitten. “Net als Hamas is rechts Israel erop uit om het vredesproces te torpederen”, zei laatst een jonge Palestijnse academicus, die in Amerika heeft gestudeerd en nu een hoge post bekleedt bij een internationale organisatie. “Als joden een bus opblazen in Jeruzalem, zijn ze wel gek als ze de schuld op zich nemen. Dus verkleden ze zich als Arabieren, of stúren ze een Arabier om het te doen”. Elke dag vindt hij in de kranten bouwstenen voor die theorie: Israeli's en Arabieren vermommen zich weleens als de 'vijand' als ze op moordenaarspad gaan, er zijn aanwijzingen dat Israels veiligheidsdienst de hand heeft gehad in de moord op premier Yitzhak Rabin (gepleegd door een joodse kolonist), en bij een moord op een Israeli valt de verdenking vaak eerst op een Palestijn, tot het tegendeel wordt bewezen. Daarbij is het aantal onopgehelderde politieke moorden in het Midden-Oosten enorm. Dit zet de deur naar een 'creatieve interpretatie' van de gebeurtenissen wijd open. “Imaginaire plotten zijn soms even logisch als de realiteit”, zegt Pipes. “Dat maakt het moeilijk om die theoriee¨n te ontmantelen. Veel feiten kloppen, alleen de causale verbanden hebben ze mis”.

Voor Pipes is een complottheorie een redenering die uitgaat van een samenzwering die slechts in de perceptie van de aanhanger bestaat. Wat de situatie in het Midden-Oosten extra ondoorzichtelijk maakt is het bestaan van werkelijke complotten.

Complottheoriee¨n rijpten in Europa, en nestelden zich pas begin deze eeuw in de Arabische wereld. Ze ontstonden tijdens de kruistochten. Omdat joden uit afschuw voor de brute praktijken van de kruisvaarders vaak de kant van de moslims kozen, gaven de christenen hun de schuld van elke tegenslag - joden zouden het drinkwater vergiftigen en christenkinderen offeren. De oude grief dat joden Christus hadden vermoord, leidde in de elfde eeuw tot in het Rijnland tot pogroms. Later, in de achttiende eeuw, kwam daar de angst voor geheime genootschappen bij. De vrijmetselaars, die zich van professionele gildes ontpopten tot liberale debating clubs, werden als politiek bedreigend gezien voor de bestaande orde, en verboden. Daardoor ontstonden écht occulte of subversieve loges.

De fobie voor joden en geheime clubs woekerde in de negentiende eeuw door. De nieuwe staten in Europa bei¨nvloedden het leven van gewone mensen steeds meer. Staatsinstituties werden gezien als bastions van 'geheime elites' of 'kapitalisten en (joodse) bankiers' die het volk eronder wilden houden.

Complottheoriee¨n beleefden hun climax in het Westen in de eerste helft van deze eeuw. Hitler verhief jodenangst en -haat tot ideologie, met alle tragische gevolgen vandien. Stalin koesterde het niet als ideologie, maar zag overal samenzweringen, ook joodse. Na 1945 leefde het samenzweringsdenken in Amerika voort in de angst voor alles wat communistisch was. In de Sovjet-Unie nam Israel de plaats van de 'joodse samenzwering' in, en personifieerde Amerika de 'kapitalistische samenzwering'.

Conspiracisme heeft uitsluitend westerse wortels, net als alle andere -ismes (marxisme, liberalisme, socialisme). Afrikanen, Aziaten en Arabieren kwamen in aanraking met westerlingen die hun bestuurden, bestudeerden of handel met hun dreven. Ze gingen zelf naar Europa om te studeren, lazen westerse boeken, en begonnen behalve westerse gewoontes en smaken ook helden en boemannen over te nemen. “Dat maakte lokale of regionale boemannen overbodig”, schrijft Pipes in Conspiracy. Dat was makkelijker dan 'eigen volk' de schuld geven als er iets mis ging; pijnlijke zelfanalyse was niet nodig. De keerzijde was echter een minderwaardigheidscomplex, de zelfopgelegde rol van underdog: “Daarmee deed de niet-westerse wereld zichzelf ook als niet-belangrijk af”.

Samenzweringsdenken in de Arabische wereld kwam tot bloei na de Balfour-verklaring van 1917 waarin de Britse regering pleitte voor de stichting van een 'joods nationaal tehuis' in Palestina. De Arabieren voelden zich verraden; de Britse koloniale macht bleek achter hun rug om andere dingen te doen dan ze hun had beloofd. Tot op heden zien Arabieren die voor 1935 zijn geboren, Groot-Brittannie¨ als een groter gevaar dan de zionisten of Amerika. De jongeren herinneren zich de nieuwsberichten op de radio na 1945, waarin Amerika de boventoon voerde.

Dat moslims pas na 1918 overal joodse plotten begonnen te zien, blijkt uit het feit dat het beruchte Protocols of the Elders of Zion pas in 1921 in het Arabisch werd vertaald. Dit boek, dat al in 1903 in Rusland verscheen, schildert joden af als een volk dat de hele wereld bedreigt. Er zijn meer vertalingen in het Arabisch dan in welke andere taal ook. De islamitische beweging Hamas maakt er melding van in haar Handvest; op Jordaanse scholen werd het zelfs in het curriculum opgenomen.

“Tussen 600 tot 1800 was samenzweringsdenken afwezig in de islamitische wereld”, zegt Pipes. “Ze was succesvol, zelfverzekerd. Binnen acht jaar werd de Profeet Mohammed van outcast een machtig heerser. In honderd jaar tijd vestigden de moslims een imperium van Spanje tot India. Eeuwenlang waren moslims sterker, rijker en meer geciviliseerd dan omringende beschavingen. Dat leidde tot arrogantie: de woorden van de Profeet dat 'moslims het beste volk' waren, dat gelovigen door Allah met voorspoed werden beloond, klopten dus. Als er iets mis was, zochten ze de oorzaak bij zichzelf. Anderen waren te onbeduidend om de schuld te geven. Moslims keken neer op Europeanen. Als de Arabieren dus één ding niet konden begrijpen, was het Napoleons invasie in Egypte in 1798. Dat veranderde het Midden-Oosten voorgoed”.

Het verband tussen islam en succes was weg?

“Het hele geloof kwam ter discussie te staan. Islam was de religie van de winnaars. De Europese invasie is het trauma van de Arabische wereld. Moslims leidden de wereld. Ineens leidde de wereld hún. De Europeanen vernietigden alles. Op elke index je er bijpakt - levensduur, alfabetisme, gezondheidszorg - scoren Arabische landen nu lager dan westerse landen. De Arabieren vragen zich af: 'Wat is er met ons gebeurd?' Ze kunnen zich niet indenken dat westerse macht hun van hun voetstuk deed vallen. Dus moest het een samenzwering zijn geweest. Die denkwijze werd gevoed doordat ze steeds meer bloot stonden aan westers complotdenken en echte westerse machtsspelletjes - veel grenzen in het Midden-Oosten werden deze eeuw door de westerse grootmachten getrokken.”

Egyptische intellectuelen durven niet naar Israel, bang dat hun collega's bij terugkeer denken dat ze gerecruteerd zijn door de Mossad. Een mensenrechtenactivist in Gaza die rapporten publiceert over folteringen door de Palestijnse politie, krijgt van andere Palestijnen het verwijt dat hij 'voor de CIA werkt' - en aangezien 'de CIA Israel bestuurt', wordt hij als verrader beschouwd. De Lybische leider Mu'ammar al-Gadaffi zei eens: “Niemand kan een regering vormen zonder de Amerikaanse ambassade te raadplegen”.

De extreme achterdocht maakt dat democratisering in de Arabische wereld zo'n moeizame affaire is. Oppositie is verdacht: verschil van mening kan op verraad duiden. Verliezers leggen zich zelden neer bij een verkiezingsuitslag: de resultaten zijn 'gemanipuleerd', anders hadden zij wel gewonnen. Toen de Jordaanse regering aankondigde aan geboortenbeperking te gaan doen, riep een sjeik dat anti-conceptie “een zionistische samenzwering was om Arabische landen van mankracht te beroven”.

Het is duidelijk dat het Israelisch-Arabische conflict het Arabische complotdenken voedt. Er mag een vredesproces gaande zijn, maar de vrede die Israel de Arabieren aanbiedt, heeft in Arabische ogen weinig met gerechtigheid te maken. Zolang Israel Syrie¨ en de Palestijnen maar kleine stukjes van het 'gestolen' land wil teruggeven, blijven zij achterdochtig en ontevreden, en vragen zij zich vertwijfeld af waarom de Verenigde Staten weigert pressie op Israel uit te oefenen. Of ja, ze weten het wel: het is een joods-Amerikaanse samenzwering. De sterkeren tegen de zwakkeren. Volgens Pipes verzwakt die denktrant hun positie in het vredesproces extra.

Toen de Egyptische luchtmacht in de oorlog van 1967 in enkele uren door de Israeli's werd weggevaagd, nam president Nasser automatisch aan dat de Israeli's dus werden geassisteerd door Amerikaanse vliegtuigen. Hij kon niet geloven dat Israel vliegtuigen had die zo snel zoveel sorties konden vliegen. De Egyptische luchtmacht moderniseren had geen zin: tegen Amerikanen begin je immers niets.

Zo 'logisch' als het voortbestaan van complottheoriee¨n in de Arabische wereld klinkt, zo vreemd is het dat die theoriee¨n nauwelijks ingang lijken te vinden bij andere volkeren met een koloniaal verleden en een permanent gevoel dat zij altijd aan het kortste eind trekken. “Je hebt ze op de Filipijnen,” zegt Pipes, “op Hai¨ti ook. Maar elders in de derde wereld hoor je er weinig over. Ik weet niet genoeg van Afrika om zeker te weten dat het daar niet gangbaar is. Het enige aanknopingspunt is dat Afrika voorafgaand aan de rampspoed niet zo'n succesperiode doormaakte als de Arabische wereld.”

Dus u zoekt de verklaring in de islam?

“Moslims moeten de kloof tussen 1000 jaar triomfen en de ellendige realiteit van nu zien te verantwoorden. Voor hun was de kolonisatie denigrerender dan voor anderen. Het Westen de schuld geven van de malaise is een manier om met die crisis om te gaan.”

Samenzweringstheoriee¨n duiden volgens u op een moeilijke relatie tussen Arabieren en het Westen?

“Eerder een moeilijke relatie met modernisering. Het is niet toevallig dat de twee groepen die prominent figureren in samenzweringstheoriee¨n, de joden en de Amerikanen zijn: die zijn modern en idealistisch. Ze symboliseren de hoop en verworvenheden van het moderne leven. Dat fascineert mensen die politiek, economisch en cultureel aan het kortste eind trekken”.

Pipes schrijft dat de Arabische wereld in deze toestand de droom is van elke imperialist: “Arabieren hebben zelfs westerse angsten overgenomen.”

De Syrische leider Hafez al-Assad en en de Iraakse president Saddam Hussein zijn door staatsgrepen aan de macht gekomen en zien zelf ook overal complotten. Van Gamal Abdel Nasser, die ook door een coup aan de macht kwam, werd gezegd dat hij met een oog open en een oog dicht sliep. PLO-leider Yasser Arafat gaf aan zijn medewerkers altijd drie reisbestemmingen op; pas als het vliegtuig was opgestegen, onthulde hij de ware. De angst voor een samenzwering tegen hem was niet geheel ongegrond: talloze aanslagen werden al tegen hem beraamd. Mysterieuze verdwijningen en vreemde 'auto-ongelukken' maken deel uit van de politieke cultuur. Kranten zijn vaak staatskranten. Mensen geloven niet wat die schrijven. Dat het volk op straat overal iets anders achter zoekt, is verklaarbaar. Het is een manier om orde te zoeken in een wereld waar ze geen greep op hebben. Soms terecht, zo blijkt. Toen Hamas-leider Khaled Mesha'al in 1997 in Amman 'per ongeluk' gewond raakte tijdens een 'ruzie' met een 'Canadese toerist', gaven veel Arabieren de Mossad de schuld. Ze kregen gelijk.Dat maakt het lastig om hun neiging overal een Verborgen Hand achter te zoeken,te bestrijden.

De ironie wil dat Arabieren vaak niet eens het patent op een goede samenzweringstheorie kunnen claimen - de theorieën komen vaak uit het Westen. Daar is vrije research mogelijk, heerst tolerantie voor zelfhaat en haat tegen de eigen regering en kan ongeveer alles worden gepubliceerd of op het Internet worden gezet. De theorie dat Nasser door de CIA aan de macht werd geholpen (in een coup die de laatste koning van Egypte naar Europa deed vluchten), komt van een Amerikaan. By Way of Deception, het omstreden boek van ex-Mossadagent Victor Ostrovsky, is zeer populair in de Arabische wereld. Hetzelfde geldt voor Patrick Seale's biografie van Abu Nidal, waarin staat dat de Palestijnse terrorist stiekem voor Israel werkte. Een van de invloedrijkste westerse intellectuelen in de Arabische salons is Noam Chomsky, de Amerikaanse linguist. Diens 'dependencia-theorie' (hoe rijke landen de arme eronder houden) uit de jaren zestig 60 inspireert nog vrijwel wekelijks commentatoren van Arabische kranten.

“In Amerika”, zegt Pipes, “bei¨nvloeden complottheoriee¨n weinig mensen. Men wil feiten zien, bewijzen. Ross Perot moest de aftocht blazen toen hij samenzweringstheoriee¨n bleek te koesteren. Pat Robertson ook. Zo iemand wordt in Amerika geen leider. Louis Farrakhan is een uitzondering, in de zwarte gemeenschap. Wij hebben die theoriee¨n niet nodig om zeker van onszelf te zijn.”