Ballonnetje van Melkert zweeft boven Binnenhof

Tijdens de Algemene en Politieke Beschouwingen werd het kabinet geen moment tot het uiterste gedreven. In de Kamer gingen weekbladen en kranten rond.

DEN HAAG, 18 SEPT. Nieuwkomers waren gewaarschuwd. “De meest lange zit voor u speelt zich twee dagen na Prinsjesdag af, tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen in de Tweede Kamer”, zo stond er in het overdrachtsdossier voor de nieuwe minister van Sociale Zaken. En een lange zit werd het, waarin het kabinet geen moment tot het uiterste werd gedreven.

De Algemene Beschouwingen zijn bedoeld om eens per jaar een debat over politieke hoofdlijnen te voeren, naast alle vergaderingen over details die het dagelijkse leven in de Tweede Kamer kenmerken. Sommige fractieleiders poogden hun betoog daarom eens boven de waan van de dag te laten uitstijgen.

Rosenmöller (GroenLinks) praatte over de Derde Weg, de synthese die politici als Clinton, Blair en Kok zouden hebben gevonden tussen tussen de polen 'markt en maakbaarheid'. De Kamer liet hem praten, premier Kok beperkte zich in zijn reactie tot één zin: “Ik vind het een vrij vaag begrip.”

Marijnissen (SP) hield een tirade tegen het “marktfundamentalisme”. Hij werd niet eenmaal onderbroken. Naar het leek minder uit respect voor het betoog dan vanuit de gedachte dat het op deze manier het snelst voorbij zou zijn.

Dijkstal (VVD) koos voor een tour d'horizon over de plaats van Nederland in de wereld. Omdat in het midden bleef waar de VVD hierbij precies stond, kreeg zijn bijdrage geleidelijk het karakter van een college aan de Leidse Universiteit voordat het bindend studieadvies daar werd ingevoerd: in de Kamerbanken gingen weekbladen en kranten rond. CDA-leider De Hoop Scheffer dankte Dijkstal voor zijn “doorwrochte betoog”.

De Algemene Beschouwingen zijn ook de gelegenheid voor de oppositie om met alternatieven te komen. Maar het CDA werd op beschaafde wijze weggehoond vanwege het ontbreken van een doortimmerde 'tegenbegroting'. GroenLinks had zo'n eigen begroting wel en kreeg daarvoor van premier Kok zelfs de complimenten. “Ik waardeer het dat u keuzes maakt. Alleen, ik maak andere.”

De temperatuur in 's lands vergaderzaal liep wel op toen het ging over 2.000 huizen rondom Schiphol méér die volgend jaar last zouden hebben van geluidshinder. Het getal komt van de luchthaven zelf en het parlement vraagt zich af of het langzamerhand niet wordt overvleugeld door Schiphol. “Horendol”, werd bijvoorbeeld Melkert (PvdA) van alle “over elkaar heen buitelende gegevens” waarmee de Kamer wordt geconfronteerd.

Zijn verzuchting riep bij de oppositie de vraag op wat het kabinet, waarvan Melkert de afgelopen vier jaar lid was, al die tijd eigenlijk heeft gedaan. Maar niet alleen voor de Kamer, ook voor het kabinet bleek het beeld niet eenduidig te zijn. “De één wordt horendol, de ander ik-weet-niet-wat en iedereen krijgt er allerlei afwijkingen van. Ik ook natuurlijk”, bekende Kok.

Op verzoek van Melkert zegde de premier een 'schoonschip-nota' toe, waarin alle feiten helder op een rijtje worden gezet. Ook bij andere onderwerpen werden verscheidene vragen van de Kamer gepareerd met aankondigingen over onderzoeken, notities, evaluaties of een monitoring. Vragen die vooral door PvdA en VVD werden gesteld, terwijl D66 zich vooral trachtte te profileren met stevige standpunten over bijvoorbeeld de besteding van meevallers.

Als de Algemene Beschouwingen van 1998 in de herinnering zullen voortleven, dan zal dat zijn wegens het debat over de financiële voorzichtigheid. Donderdag 17 september was de dag dat de PvdA begon te morrelen aan de succesformule van Paars, de 'Zalm-norm'.

De afgelopen vier jaar heeft het kabinet een strikte scheiding gehandhaafd tussen meevallers aan de inkomstenkant van de begroting en die aan de uitgavenkant. De eerste, zoals extra belastinginkomsten, worden 'automatisch' besteed aan terugdringing van het financieringstekort en verlaging van de belastingen. Meevallers die ontstaan omdat minder wordt uitgegeven dan begroot, kunnen worden gebruikt voor onderwijs, zorg en milieu.

“Daar klemt nu het uitgavenkader”, stelde Melkert, want als de economie groeit en lonen stijgen, moet de overheid meer aan de daaraan gekoppelde ambtenarensalarissen en uitkeringen betalen. Tegelijkertijd brengen hogere lonen, hogere belastinginkomsten met zich mee, maar die mogen niet voor de ambtenaren en de mensen met een uitkering worden gebruikt, constateerde hij.

Het lijkt wat voorbarig, deze discussie over geld dat nog verdiend moet worden. Maar het raakt aan het fundament van Paars. Het was deze 'Zalm-norm', die de afgelopen vier jaar heeft voorkomen dat PvdA en VVD elkaar in de haren vlogen bij elke conjunctuurschommeling. VVD, D66 én premier Kok reageerden daarom direct afwijzend op Melkerts proefballon. Geheel in lijn met de rest van de Algemene Beschouwingen diende Melkert over de kwestie geen motie in, maar zijn ballonnetje zweeft nog wel boven het Binnenhof.