We voelen de spanning in de maag

Tirana komt bij van de recente spanningen. Maar niemand weet of het slechts gaat om een adempauze in de strijd. Morgen houdt de oppositie een dag van nationaal protest.

TIRANA, 17 SEPT. Naast het hoofdkwartier van de Democratische Partij, op de hoek van de straat naar het Albanese ministerie van Binnenlandse Zaken, is met zandzakken een schuttersputje gebouwd. “Als de regering ons wil aanvallen, komen de troepen dáár vandaan”, zegt een van de mannen voor het partijkantoor. “Maar we zullen ons verzetten. Ze kunnen de oppositie niet kapotmaken.”

Tientallen mensen hangen wat rond. Het lijkt een vreedzame zomeravond in Tirana. In de cafés wordt weer bingo gespeeld. Achter klaptafeltjes en vanuit caravans proberen straatkooplui sigaretten, geroosterde maïskolven en allerlei koopwaar aan de man te brengen. Bij de telefooncellen die werken staan lange rijen mensen. “Na de chaos is het nu weer kalm”, zegt de man, een werknemer bij de staatstelevisie. “Maar het is een beangstigende rust, bedrieglijk. We voelen allemaal de spanning in onze maag.”

Oppositieleider Sali Berisha heeft eerder op de dag gezegd dat hij protestacties zal blijven organiseren totdat premier Fatos Nano is afgetreden. Nano wil Berisha en een aantal partijgenoten vervolgen wegens een poging tot staatsgreep. Twee open vragen hangen nu boven Albanië. Kan Berisha ervan worden overtuigd dat meer geweld zinloos is en zich tegen hem zal keren? En kan premier Nano worden weerhouden van de typisch Albanese reactie om wraak te nemen?

Berisha heeft wat gas teruggenomen. Wekenlang heeft hij geweld gepreekt, de onrust aangewakkerd. Toen zondag woedende aanhangers de straat opgingen om te protesteren tegen de moord, de dag ervoor, op partijgenoot Azem Hajdari, deed hij niets om de gemoederen tot bedaren te brengen. Toen maandag schietende betogers regeringsgebouwen bezetten, zweeg hij. Pas aan het eind van die dag, toen de politie de zaak weer meester was, zei hij dat geweld geen oplossing is.

De twee roestige tanks, die op het leger waren buitgemaakt en triomfantelijk voor het partijkantoor waren gezet, zijn teruggegeven - één ervan moest met een tractor worden weggetrokken. Dinsdag stonden binnen de kalasjnikovs nog op een rijtje tegen de muur, maar gisteren waren ze opgeborgen. Een demonstratie 's ochtends tegen Nano verliep vreedzaam.

Maar Berisha houdt vast aan zijn eis dat premier Nano weg moet. Nano ziet de rellen van maandag als een poging tot staatsgreep en wil Berisha vervolgen wegens een gewapende opstand, een misdaad waarvoor levenslang en zelfs de doodstraf kan worden gegeven. “Dat is een waanzinnige daad en nationaal verraad, een daad die laat zien dat Nano vastbesloten is de oppositie en heel Albanië te vernietigen”, zei Berisha.

Morgen komt een belangrijke test. Tot nu toe zijn de rellen beperkt gebleven tot de hoofdstad. Berisha heeft voor morgen een nationaal protest georganiseerd en al zijn aanhangers opgeroepen naar Tirana te komen. Dan moet blijken of hij zijn hand heeft overspeeld.

Hij bestuurt zijn partij met autoritaire hand, maar onder zijn aanhang groeit de kritiek. Hij bracht gisteren duizend man op de been, relatief weinig vergeleken met eerdere demonstraties. Veel winkeliers die op hem hebben gestemd houden Berisha verantwoordelijk voor het geweld en de plunderingen van zondag en maandag. Volgens de officiële cijfers zijn daarbij acht doden gevallen.

Premier Nano is tijdens de rellen ondergedoken. Gisteren liet hij zich weer zien, tegen het suggestieve decor van een muur vol kogelgaten in zijn kantoor. “Wij zijn bereid te onderhandelen, maar we kunnen niet onderhandelen met terroristen”, zei Nano, die de persconferentie aangreep om zich te presenteren als een Europees politicus die moeiteloos switcht tussen Engels, Frans en Italiaans. “Zolang Berisha zich omringt met een bende gewapende misdadigers kunnen we niet rond de tafel gaan zitten.” En als laatste waarschuwing: “We zullen hard reageren op iedere gewelddadige aanval op de democratisch gekozen regering.”

“Een hoofdprobleem is nu te voorkomen dat Nano zich laat leiden door revanchistische gevoelens”, zegt een buitenlandse diplomaat. De neiging moet sterk zijn, want Berisha en Nano zijn aartsrivalen en volgens sommige waarnemers zou de enige echte, maar moeilijk te realiseren oplossing zijn dat beiden van het politieke toneel verdwijnen.

Een stap in de goede richting is volgens hem dat het parlement nog geen uitspraak heeft gedaan over het verzoek van de openbare aanklager om de parlementaire onschendbaarheid van Berisha en een vijftal partijgenoten op te heffen. De aanklager wil hen vervolgen wegens een gewapende opstand.

Zo'n besluit kan de lont in het kruitvat zijn. Veel leden van de Democratische Partij hebben nog sterke herinneringen aan vervolging onder dictator Hoxha en zien de socialist Nano als een iets bijgekleurde erfgenaam van het vroegere communistische bewind.

Hoewel Berisha medeverantwoordelijk is voor het geweld van zondag en maandag, is onduidelijk wat de juridische basis is voor eventuele vervolging en wat voor bewijzen de aanklager wil opvoeren. De parlementscommissie die moet besluiten over opheffing van de onschendbaarheid wil daarover meer duidelijkheid en de betrokkenen een weerwoord geven. Een besluit wordt begin volgende week verwacht.

Terwijl de hoofdrolspelers bekvechten, komt de pantoffelparade op gang op de centrale boulevard van Tirana, die van 'de helden van de natie'. Ook de 31-jarige Zija Baila, technicus bij de luchtmacht, loopt er met zijn vrouw. “Het zal moeilijk zijn om de Albanezen vertrouwen in de toekomst van hun land te geven, met al het geweld dat we hebben gezien”, zegt hij. “Zowel Berisha als Nano moet ervoor zorgen dat de wet wordt gerespecteerd. Er moet veel harder worden opgetreden. Een terugkeer naar de dictatuur? Zeker niet. Het gaat om de wetten van nu, van de democratie. Albanië moet nog leren dat ook de democratie wetten heeft die moeten worden gerespecteerd. Het alternatief is de chaos.”