Rusland dreigt uiteen te vallen; Ex-grenswachtcommandant over desintegratie

De Russische regio's gaan, gehinderd door de politieke en economische verlamming van het centrum Moskou, steeds meer hun eigen gang. “Rusland dreigt een voor een zijn ledematen te verliezen”, zegt de man die tot eind vorig jaar de taak had het rijk bijeen te houden.

MOSKOU, 16 SEPT. De marinestad Moermansk aan de Barentsz-Zee was als thuisbasis van kernonderzeeboten en nucleaire ijsbrekers altijd een beetje de trots van Ruslands hoge noorden. Maar vorige week hees het stadsbestuur de stormbal: het kan zijn weeskinderen en psychiatrische patiënten de komende winter niet voeden.

Een maand geleden roemde president Jeltsin in deze poolstad nog de grootsheid van Rusland. Maar hij kwam met lege handen en nu is Moermansk gedwongen om noodhulp aan te vragen. Niet in Moskou - daar valt toch niets te halen - maar bij het Rode Kruis in Finland.

Zonder overleg met het centrum heeft de Russische enclave Kaliningrad aan de Oostzee intussen de noodtoestand afgekondigd. In het buurland Litouwen waarschuwde parlementsvoorzitter Landsbergis dat “de hongerende matrozen van de Oostzee-vloot” aan het muiten konden slaan. Het meest Westerse bruggenhoofd van Rusland is zozeer op zichzelf teruggeworpen, dat het in feite als autonoom gebied beschouwd kan worden.

Geconfronteerd met deze voorbeelden van Russische desintegratie, duwt generaal Andrej Nikolajev zijn bril wat hoger op zijn neus. “Ik weet niet wat ik hierop moet zeggen”, zegt hij. De rossige, gesoigneerde Nikolajev - uiterlijk niet bepaald een generaal - was tot eind vorig jaar hoofd van de Russische grenstroepen. Met 200.000 troepen onder zijn bevel bewaakte hij 60.000 kilometer grens - anderhalf maal de evenaar. Het was zijn taak om het onmetelijke Rusland bijeen te houden.

Nu ziet hij met lede ogen toe hoe er scheurtjes en potentiële breukvlakken ontstaan. Het bankroet van de staat, de vrije val van de roebel en de politieke inertie in Moskou “drijven de regio's tot separatisme”, zoals de premier van de zuidelijke deelrepubliek Kalmukkië het zegt. Ook de bewaker van de Russische grens beaamt dat “de eerste stap op weg naar een confederatie” inmiddels is gezet.

Sinds generaal Nikolajev eind 1997 bij Jeltsin in ongenade viel, en als commandant van de grenstroepen het veld moest ruimen, werkt hij aan zijn comeback: als leider van de door hem opgerichte Beweging voor Volksmacht en Vrije Arbeid heeft hij zich tot Doema-lid laten kiezen, eentje die dicht aanschurkt tegen de communisten.

De 49-jarige zoon van een 'Supersovjet' - zoals de officieren van het Rode Leger werden genoemd - is de derde Russische generaal die de laatste tijd op de voorgrond treedt, in navolging van de paratrooper Aleksandr Lebed die zich tot gouverneur van de Siberische regio Krasnojarsk heeft laten kiezen, en de Tsjetsjenië-veteraan Lev Rochlin, die vorig jaar al constateerde dat de lange arm van Moskou niet langer tot voorbij de Oeral reikte. De nors kijkende Rochlin, die als lid van de Doema niet ophield om Jeltsin te beschimpen, werd deze zomer op zijn datsja vermoord. Door zijn vrouw, zoals dat heet. Aangezien Nikolajev zijn plaats heeft ingenomen, heeft hij een gietijzeren kooi bij zijn voordeur laten aanbrengen. Een ex-militair die het leger oproept “te voorkomen dat Rusland afglijdt naar een bananenrepubliek”, kan kennelijk niet zonder lijfwachten en een batterij monitoren waarop de portier elke bezoeker vooraf kan screenen.

Op de wandkaart in zijn kantoor geeft hij aan in welke brokstukken Rusland uiteen kan vallen. Het meest acuut lijkt een de facto afsplitsing van Kaliningrad, dit vroegere deel van Oost-Pruisen dat nu ligt ingeklemd tussen Polen en Litouwen. Gouverneur Leonid Gorbenko is daar bezig met het aanleggen van noodvoorraden voedsel en medicijnen en wil overschakelen op windturbines, om niet langer afhankelijk te zijn van de onbetrouwbare stroomleveranties via de navelstreng van hoogspanningsleidingen die Kaliningrad met de rest van Rusland verbindt.

Elf tijdzones oostwaarts, op het schiereiland Kamtsjatka, valt de stroom zo vaak uit dat de autoriteiten overwegen om de bewoners van afgelegen dorpen voor de duur van de winter te evacueren. Voor hulp richt de regio zich niet op Moskou, maar op Vladivostok en op Tokio (dat al ontwikkelingshulp geeft aan de Koerilen-eilanden). Onder het kopje 'de Verenigde Staten van Rusland', schetst de Moskouse krant Moskovski Komsomolets de regionale vorstendommen die zich momenteel beginnen af te tekenen. Van belang daarbij is dat 80 van de 89 Russische regio's en deelrepublieken voor hun begroting afhankelijk zijn van overmakingen uit de federale, lege schatkist. Zo drijft het instabiele Dagestan in het zuiden voor 65 procent op geld uit Moskou, en het wegvallen daarvan draagt ertoe bij dat het door geweld geteisterde gebied dezelfde kant op gaat als het losgeslagen Tsjetsjenië.

Bij gebrek aan sturing vanuit het Kremlin hebben de machtige gouverneurs eigen crisismaatregelen getroffen. Generaal Lebed heeft in het rijke Krasnojarsk (een van de negen streken die het federale centrum financieel ondersteunt), prijscontroles ingevoerd op zout, meel, suiker en andere basisproducten. In een brief aan Moskou dreigde hij al in juli om de nucleaire legerbasis Oezjoersk, op zijn grondgebied, onder zijn hoede te nemen, omdat de staat de militairen geen soldij betaalt.

In strijd met de Russische grondwet is gouverneur Michail Novikov van het dunbevolkte Jakoetië begonnen met het aanleggen van een eigen reserve uit het ter plaatste gedolven goud.

Gouverneur Aman Toelejev uit het Koezbass-bekken achter de Oeral doet hetzelfde: om te beginnen weigert hij 500 kilo goud over te dragen aan de schatkist. “Het gevaar van het uiteenvallen van de Russische Federatie wordt met de dag groter”, merkt hij op. Zijn collega Edoeard Rossel in de Oeralstad Jekaterinenburg heeft de handel van en naar zijn regio aan banden gelegd, waarmee hij in feite een binnengrens voor goederenverkeer in het leven heeft geroepen. Net als het gouvernement van St. Petersburg laat hij de regionale banken onderlinge unies vormen, die sterk genoeg zijn om los van het verlamde centrum te operen.

Ook al heeft Rusland sinds kort weer een regering, er is nog altijd geen eenduidig beleid om de economische neergang een halt toe te roepen. “We moeten voorkomen dat Rusland zijn ledematen een voor een verliest, zoals de Sovjet-Unie in 1991”, zegt generaal Nikolajev. Volgens hem is dat alleen mogelijk wanneer er een “sterke, patriottische staatsmacht” komt, die Rusland verlost uit de greep van de oligarchen: het handjevol zakentycoons dat in ruil voor steun aan Jeltsin een groot deel van de Russische economie in handen heeft gekregen.

Zijn landelijke beweging voor Volksmacht, gelieerd aan het linkse blok in de Doema, wil “het beste van de markt samenvoegen met het beste van de planeconomie”. Maar bovenal wil hij een nieuwe doctrine voor een glorieus Rusland ontwikkelen, die zozeer aanspreekt bij het volk dat de regio's zich vanzelf weer “tot een levend organisme” samenvoegen.

Vooralsnog steunt Nikolajev de nieuwe Russische premier Jevgeni Primakov in diens poging “de Russische Federatie bijeen te houden', maar hij zou graag de macht overnemen om de 147 miljoen Russen hun trots terug te geven. “Als generaal Nikolajev premier zou zijn”, zegt generaal Nikolajev, “zou hij onmiddellijk het geschonden imago van de federale staatsmacht herstellen.”

Hoe? Dat houdt hij nog even geheim.