Hasselt rijdt gratis met de bus, uit geldgebrek

Het Belgische Hasselt heeft sinds een jaar gratis openbaar vervoer. Het aantal passagiers is verachtvoudigd.

HASSELT, 16 SEPT. 'En het busje komt zo...' belooft de folder van de Hasseltse dienst voor toerisme. Inderdaad draait binnen vijf minuten de 'Centrumpendel' de drukbezochte Grote Markt op. Het busje stroomt vol met mensen die niet betalen. Wat vroeger een stempelautomaat was, wordt nu door de chauffeur gebruikt om bij te houden hoeveel passagiers hij vervoert. 'Hoffelijkheid is ook gratis', maant een poster op het raam.

De twee meisjes op de achterbank hebben net herexamen gedaan en zijn op weg naar huis. Ze vinden het gratis openbaar vervoer een prima initiatief. “Want dan hoef je niet te betalen.” Vroeger fietsten ze nog wel eens de acht kilometer naar school, nu nemen ze de bus. Twee met tassen bepakte dames reageren positief. “Gemakkelijk, zonder wagen in de binnenstad.” Die staat op een gratis 'bewaakte autostalling' aan de rand van Hasselt.

In juli vorig jaar begon de hoofdstad van Belgisch Limburg (68.000 inwoners) een experiment met gratis openbaar vervoer. “Het doel was niet het fileprobleem op te lossen, want dat hebben we niet in deze stad”, zegt burgemeester Steve Stevaert. Het doel was wel: het verbeteren van de bereikbaarheid van Hasselt dat zich, behalve als België's jeneverhoofdstad, ook presenteert als modestad. “De beste manier om iets tegen armoede te doen is te zorgen dat mensen werk hebben”, aldus de socialist Stevaert. “In Hasselt betekent werk dat de handel floreert.” Bovendien, aldus de burgemeester met een opmerkelijke verklaring: “Bussen zijn gratis in Hasselt omdat de stad geen geld had.” Met het gratis en tevens uitgebreide busnet, licht hij toe, spaart het gemeentebestuur de aanleg van parkeerterreinen en een derde ring om de stad uit.

Toch kost het gratis vervoer de stad ook geld: de busmaatschappij De Lijn kreeg voor vorig en dit jaar 38 miljoen frank (2 miljoen gulden), ter compensatie van gederfde inkomsten aan kaartjes en abonnementen. Voor volgend jaar wordt opnieuw zo'n 40 miljoen frank uitgetrokken. Of het gratis vervoer daarna nog bestaat, hangt volgens Stevaert af “van de Vlaamse overheid en van de kiezer”.

Openbaar vervoer betekent in Hasselt de bus: een pendel tussen het station en de Grote Markt; een Boulevardpendel langs de ring rond het centrum; stadsbussen, die rijden tussen het station en bestemmingen in 'Groot-Hasselt', en die net als de pendelbussen gratis zijn voor iedereen; en streekbussen, die Hasselt verbinden met andere steden en die alleen gratis zijn voor kinderen en voor passagiers die kunnen aantonen dat ze Hasselaar zijn. “Voor anderen is het niet gratis, want het Hasseltse paspoort moet goud waard zijn”, aldus Stevaert.

Pagina 19: Acht maal zoveel reizigers in de bus

In totaal worden nu zo'n 300.000 busreizigers per maand vervoerd. “Het gratis openbaar vervoer is ook een sociale maatregel”, zegt de burgemeester. “Mensen ontmoeten elkaar op de bus. Ook is het ziekenhuisbezoek spectaculair gestegen en dalen de ongevallen.”

Uit vergelijkingen tussen vorig jaar en 1996 bleek dat na de invoering van het gratis vervoer acht keer zo veel reizigers de bus namen. Eén op drie reizigers gaf als voornaamste reden om de bus te nemen dat het gratis is. Van de reizigers die in 1996 nog niet de bus namen, maakte 16 procent de overstap van auto naar bus, 12 procent van fiets en 9 procent van de overstappers ging voorheen te voet. Vooral jongeren en vrouwen nemen meer de bus, zo bleek verder uit het onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de Vlaamse minister van Verkeer. Bijna eenderde gebruikt de bus om naar school te gaan. Daarna volgen werken en winkelen. Een Hasselaar die voor het station wacht op zijn gratis bus richting Kiewit, is helemaal niet te spreken over het gratis openbaar vervoer. “De burgemeester stoeft wel dat acht keer zo veel reizigers de bus gebruiken”, barst hij los. “Maar als morgen de bakker of het café gratis wordt, dan komt daar ook veel meer volk.” Echt gratis is het bovendien volgens hem niet. “Wij moeten het allemaal zelf betalen, via de belasting.” Inderdaad, zegt Stevaert, het kost een “dikke franc per inwoner per dag”.

Maar de stad bespaart op infrastructuur en trekt “spectaculair meer inwoners” en dat betekent meer belastingbetalers. “We hadden een verlies van tien tot twintig inwoners per jaar, nu winnen we er voor de eerste keer vijfhonderd bij - deels een gevolg van het gratis openbaar vervoer en de weerklank die het heeft. Als je in Hasselt komt wonen, heb je immers geen twee auto's nodig.”

Hasseltse winkeliers zijn wel te spreken over het initiatief. “Heel goed”, vindt de verkoopster in een kledingzaak aan de Grote Markt. “Het trekt mensen naar Hasselt. Je merkt dat er meer volk op straat is.” Ook bij de dienst voor toerisme wordt een groeiend aantal bezoekers gesignaleerd. “Vooral Duitsers, die speciaal naar Hasselt komen om te zien hoe het gratis openbaar vervoer werkt.”

Taxichauffeurs hadden aanvankelijk te kampen met dalende belangstelling. “Maar nu het nieuwe er af is niet meer”, zegt een chauffeur voor het station. “Oudere mensen en reizigers met veel bagage blijven de taxi nemen. We hebben toch een ander cliënteel.”