Prettige zweer

'Nee joh, het is samen, niet zamen. Je hebt het ook al aldoor over een zleutel.' Opgevangen conversatie van een willekeurig gezelschap aan een tafeltje verderop in het restaurant. De 'verzetting' van de s-klanken van het Nederlands lijkt onstuitbaar, en het valt steeds meer mensen op. Zommige, zenzuur, rezurzjeurs, zirca, verperzoonlijkt, zoldaten, zeizoenen, ik hoor ze aan de lopende band voorbijkomen. 'Een hele speziejale manier...', zegt een showmaster, en iemand anders spreekt over een 'dizzident geluid'. Je zou er licht van in je hoofd worden. Af en toe neemt het hilarische vormen aan. Een hoogleraar had het een tijdje terug over 'een ruimtezonde', en 'VOZee-schepen' vond ik ook een pracht van een nieuwvorming.

Waarom doen mensen zo raar? Wat is er aan de hand? Is tegenwoordig ineens iedereen benauwd om voor een platprater aangezien te worden? Want op zichzelf is het geen nieuw verschijnsel. Amsterdammers die netjes willen praten, staan er al heel lang om bekend dat ze op dit punt aan het hypercorrigeren slaan. 'De son in de see sien sakken', is fout weten ze, en daarom krijgen ze neiging om van ´alle s-en een z te maken, ook van de s-en die wel degelijk tot het ABN horen.

Hypercorrectie is het mechanisme dat sommigen ertoe brengt over een 'beeldhouder' te spreken - 'houwen' is immers de platte vorm van 'houden' - en dat velen 'twee maal zo groot dan..' laat zeggen of opschrijven. Want 'groter als' kan een doodzonde zijn in het sociaal verkeer. Maar de 'verzetting' is inmiddels een wel heel wijdverbreid verschijnsel, dat niet (meer?) per se afhangt van een Amsterdamse achtergrond. Is het misschien iets Randstedelijks? Ik hoop van harte dat iemand binnenkort eens gaat uitzoeken wat er gaande is, want ik kan er niet echt de vinger op leggen.

Maar ik heb wel een paar indrukken. Om te beginnen gaat het niet alleen om de s, maar ook om de f. De f is alleen niet zo vrequent als de s, en het valt dus minder op. Maar gehoord binnen ´e´en SBS6-actienieuws-uitzending uit dezelfde op dit punt erg getalenteerde nieuwsleestersmond: vamilieleden en oevenwedstrijd.

Het past in hetzelfde patroon, 'feel fan mijn frienden finden fakantie ferrukkelijk' is ook plat. En het verschil tussen een s en een z, en dat tussen een f en een v is exact hetzelfde, en maar heel klein. Niet meer dan een trilling van de stembanden, zoals iedereen die even een vinger op zijn keel, boven de adamsappel houdt, kan voelen: bij de s en de f gebeurt er niets, bij de z en de v vibreert de boel. Stemloos tegenover stemhebbend heet dat onder fonologen.

Ik heb ook het idee dat het erger is wanneer mensen voorlezen. Dat is niet onbegrijpelijk als het inderdaad om onbewuste pogingen gaat 'beschaafd' te praten. Wie van papier of autocue spreekt, wil dat graag vooral netjes doen. En bovendien schrijven we niet alles zoals het klinkt. Sommige s-en moet je wel degelijk als een z uitspreken, vaak als ze tussen twee klinkers staan: prezident, rezultaat, en alles wat eindigt op -iseren en -isatie. Maar andersom komt ook voor: een z na een f of een t-klank bijvoorbeeld wordt automatisch een s (afseggen, rotsooi). Dat laatste is geen kwestie van onbeschaafdheid, maar gewoon de fonologie van het Nederlands. Die voorkomt geloof ik ook nog steeds dat een s of f aan het eind van een woord ooit een z of v wordt. We hebben immers juist de omgekeerde regel (van grazen komt altijd gegraas, van graven gegraaf).

En om de een of andere reden zit de c erg dwars. Ik kan niet ´e´en voorbeeld bedenken van een c die een z moet worden, maar voor mijn gevoel hebben de z-zeggers het extra op de c gemunt: zertificaat, gedezideerd, zitaten, ik heb het allemaal gehoord. Mooi is ook 'doceren', dat er heel vaak uitkomt als 'dozeren', terwijl dat nou net de goede uitspraak van 'doseren' is.

Aparte vermelding verdient tot slot de onsmakelijkste resultante van deze trend. Dat is de 'prettige zweer' waar ik het mensen steeds over hoor hebben. Ok´e, het is het logisch gevolg van de s in 'sfeer' vervangen door een z. Want bij gebrek aan de mogelijkheid in het Nederlands een woord met 'zv' te beginnen wordt de f geen v, maar vanzelf een w, alleen moet ik er toch telkens even van slikken.