Oecumenische luwte

Nog maar pas een halve eeuw oud is de Wereldraad van Kerken. In augustus 1948 werd hij in Amsterdam opgericht. Niet alleen om enige echte eenheid te realiseren tussen de vele christelijke geloofsfamilies, maar ook om de Duitse kerken die in oktober 1945 in Stuttgart plechtig en schuldbewust hun medeverantwoordelijkheid voor het nationaal-socialisme hadden uitgesproken, het gevoel te geven dat ze erbij hoorden.

De Wereldraad viert deze week in Amsterdam en in december in Harare (Zimbabwe) zijn jubileum. De Raad was voor een groot deel het initiatief en de schepping van de Nederlandse calvinist, dr. W.A. Visser 't Hooft, die tot 1966 secretaris-generaal van de Wereldraad is geweest. Al in de jaren '30 wist hij tal van prominente christenen en kerklelijke leiders warm te maken voor het oecumenisch ideaal dat eerder deze eeuw op diverse plaatsen tegelijk de kop had opgestoken. Zo ontstond met enige vertraging door de Tweede Wereldoorlog uiteindelijk toch een wereldwijde 'fellowship' (broederschap of gemeenschap) van kerken die verklaarden bij elkaar te willen blijven. Sloten zich in 1948 147 kerken bij de raad aan, inmiddels zijn het er meer dan 330 geworden. Allemaal kerken van protestantse, orthodoxe, anglicaanse en andere origine die samen zo'n vier- à vijfhonderd miljoen christelijke gelovigen vertegenwoordigen. Maar alles bij elkaar vormen ze nog een christelijke minderheid aangezien de katholieken alsook ultra-orthodoxe protestanten en charismatische christenen niet bij de wereldraad zijn aangesloten.

Vanaf het begin heeft de Wereldraad geen eenheidskerk en al helemaal geen 'superkerk' willen zijn. Liever wierp hij zich op als een instrument ten dienste van de kerken voor hun zendingsactiviteiten, hun sociaal-politieke programma's en voor hun pogingen om tot grotere kerkelijke eenheid en vernieuwing te komen. Vooral op het gebied van de theologische dialoog zijn grote resultaten behaald. Tussen de kerken was en is er nog steeds sprake van een groeiende theologische consensus.

De geboekte resultaten waren volgens de Utrechtse hoogleraar in de oecumenische theologie dr. A.W.J. Houtepen niet het werk van een 'clericale oecumenische elite' geweest, maar van heel wat mensen in de oecumenische beweging die zich er zo geestdriftig voor hebben beijverd om tot een overbrugging van klassieke tegenstellingen te komen. Ondanks al die geestdrift is er al jarenlang sprake van een verlammende crisis tussen de kerken. Ook Houtepen constateert die. Er is minder toewijding voor de oecumenische zaak, jongeren hebben weinig vertrouwen meer in de vitaliteit van de Wereldraad en er zijn financiële tekorten door niet nakomen of intrekken van contributieverplichtingen.

Niet buitenstaanders, maar de kerken zelf hebben de oecumenische luwte veroorzaakt. Vooral sinds zoveel kerkgenootschappen weer steeds meer aan eigen identiteit gingen hechten. Stond de Wereldraad 25 geleden nog voor een groot deel van het georganiseerde 'volk Gods onderweg', vandaag de dag vertegenwoordigt hij nog maar een deel van de kerken wereldwijd, de oecumenische beweging is veel breder dan de bedding van de Wereldraad. Was het na de ineenstorting van het Oost-Europese communisme al zo dat de kerken in Oost-Europa de Wereldraad niet meer zo hard nodig hadden, nu blijkt dat vertegenwoordigers van Oost-Europese orthodoxe kerken de daad bij het woord voegen en met opstappen dreigen. Zoals de Georgisch Orthodoxe kerk inmiddels al heeft gedaan. Zogezegd vooral omdat ze de 'liberale theologie' van de Wereldraad van de hand wijzen en doodsbenauwd zijn voor een Westerse ondermijning van hun Oosterse spiritualiteit.

In Genève waar de Wereldraad is gevestigd, wordt al jarenlang koortsachtig gesleuteld aan een beleidsvisie voor de toekomst en aan blauwdrukken voor overleving. Nog steeds gaat men er vanuit dat de gemeenschappelijke roeping om tot een wereldbroederschap van kerken te komen nog niet is opgedroogd. Maar waar men het vrijwel nooit over heeft, is wat eigenlijk de gevolgen zijn van de secularisering, het bevrijdingsproces van kerkelijke overheersing en onderdrukking dat heel Europa heeft getroffen.

Uiteindelijk wordt deze week bij de jubileumviering in Amsterdam, toch over secularisering gesproken. Vooral waar het gaat om secularisering in de grote stad. De Vrije Universiteit in Amsterdam wijdt daar een hele bijeenkomst aan terwijl de Amsterdamse Raad van Kerken diverse excursies organiseert om het geloof in de stad met eigen ogen te aanschouwen.