'Kabila is een onvoorspelbaar man'; Zuid-Afrikaanse politicoloog Richard Cornwell over het conflict in Congo:

Het Angolese regeringsleger vecht tegen de Congolese rebellen. Oeganda steunt Soedanese opstandelingen en Soedan helpt de Oegandese strijders.Politiek analyst Richard Cornwell over de gecompliceerde oorlog in en om Congo: 'In verscheidene Afrikaanse landen vervult de staat geen rol meer en dat is alarmerend nieuws.'

De rode vlekken op de kaart van Afrika geven de oorlogsgebieden aan, gele de instabiele landen. In het hart van het werelddeel overheersen rood en geel: oorlogsgebieden in Congo, Angola en Soedan, instabiliteit in Zimbabwe, Zambia, Congo Brazzaville, Rwanda. Een continent, ingedeeld naar de risiconormen van het gerenommeerde Zuid-Afrikaanse Institute for Security Studies (ISS) in Midrand, nabij Johannesburg.

Richard Cornwell en Jakkie Potgieter bewaken de Africa Early Warning Unit van het instituut. Het ISS is een denktank, te vergelijken met Instituut Clingendael en wordt voornamelijk gefinancierd door Europese overheden, waaronder de Duitse en de Nederlandse. Via honderden contacten in het veld, met de politiek en in militaire kringen vormen Cornwell en Potgieter zich dag en nacht een beeld van de oorlogen die het continent teisteren. Met als voornaamste focus op dit moment: de gecompliceerde strijd in en om Congo Kinshasa, waar een aantal regionale grensoverschrijdende conflicten wordt uitgevochten.

Potgieter staat de hele morgen ambassadeurs en politici te woord, Cornwell geeft intussen 'college' over Congo en Afrika. “Congo was een vacuüm, waar de oorlogen uit de regio in zijn opgezogen”, zegt hij. De regionale oorlogen die al in het gebied woedden worden nu op Congolees grondgebied uitgevochten. De Angolezen vechten aan weerszijden van de grens tegen de Angolese rebellen van Unita èn tegen de Congolese rebellen; de burgeroorlog in Soedan is de grens 'overgetrokken'; Oeganda steunt de Soedanese SPLA, tegen de regering in Khartoum, terwijl het Soedanese regime op zijn beurt Oegandese opstandelingen helpt; en Rwanda jaagt op Hutu's in het oosten van Congo.”

De Congolese president Laurent Désiré Kabila heeft zijn volk deze week te verstaan gegeven dat de oorlog langdurig kan zijn en dat Rwanda de belangrijkste vijand is. Vindt u dat reëel?

“Die lange oorlog van Kabila is een loze dreiging. Hij kan slechts oorlog voeren zolang Zimbabwe, Angola en Namibië hem dat toestaan en dat houdt een keer op. Hij is volledig afhankelijk van hen. Toen de Rwandezen en de Banyamulenge (etnische Tutsi's in Congo, verwant aan de Rwandese Tutsi's) in augustus Kabila de rug toekeerden, was zijn leger in feite gefileerd. Die twee groepen vormden het commando en de ervaren troepen. Wat hij nog over heeft zijn zekere elementen van de FAZ, dat is het oude leger van dictator Mobutu, maar velen van hen zijn bereid de benen te nemen zodra de aarde hun te heet onder de voeten wordt. Dus hij is werkelijk afhankelijk van wat Angola en Zimbabwe voor hem doen.

“Angola is op papier de sterkste macht van de geallieerde bondgenoten van Kabila, maar er bestaat een duidelijke limiet aan de Angolese middelen en bereidheid. De Angolezen zijn in het zuidelijke Lubumbashi en in de hoofdstad Kinshasa aanwezig, maar hun grootste belang ligt in de smalle corridor tussen Angola en hun eigen enclave Cabinda in Congo. De Angolezen kunnen de strook alleen bereiken via de brug van Matadi. Het interessante is dat toen het Angolese leger succes had met het terugdringen van de rebellen, er opnieuw een stilzwijgende of afgesproken overeenkomst kwam: de rebellen zouden de brug niet verwoesten en kregen in ruil daarvoor een vrije aftocht over de Congo-rivier naar het buurland Congo-Brazzaville.” Volgens Cornwell likt een deel van de rebellen daar hun wonden en wachten ze rustig een nieuwe kans af.

Het gerucht gaat dat de Angolese president zwaar ziek is en dat dat een rol van betekenis speelt.

“We hebben inderdaad begrepen dat president Dos Santos van Angola lijdt aan prostaatkanker, die zijn actieradius aanzienlijk beperkt. Zijn werkelijke probleem echter ligt in de regerende MPLA-partij, waarin de gematigde president een geïsoleerde positie inneemt ten opzichte van een groep haviken die op het slagveld met Unita willen afrekenen. Dos Santos zelf heeft heel goed de broosheid van de situatie door. Zelfs de chef-staf van het leger is zich bewust van het betrekkelijke onvermogen een lange oorlog met Unita uit te kunnen houden. De waarschuwende signalen zijn er al. Angola maakt nu gebruik van de Zuid-Afrikaanse huurlingenorganisatie Executive Outcomes om zich te versterken.”

Maar op het vredesoverleg bij de Zimbabweaanse Victoria Watervallen stelde juist de 'zachte' Dos Santos zich deze week heel hard op ten opzichte van de Congolese rebellen. Hoe verklaart u dat?

“Ja dat heeft ons verbaasd. Je zou zeggen dat hij belang heeft bij een akkoord met de Congolese rebellen, maar kennelijk speelt er nog iets anders. Mogelijk gaat hij ervan uit dat hij met een onverzoenlijke houding de haviken in eigen land op zijn hand kan krijgen. Dos Santos staat zeker onder grote druk vanuit zijn partij. Een congres van de MPLA aan het eind van dit jaar zou hem wel eens af kunnen zetten, verwijzend naar zijn slechte gezondheid, maar ook vanwege onthullingen over persoonlijke verrijking.”

Richard Cornwell relativeert de kracht van het Angolese leger. Het leger omvat officieel bijna 100.000 man, maar Cornwell zegt gedecideerd dat daarvan maar 9.000 soldaten werkelijk iets voorstellen.

“De Angolese strijdkrachten zijn relatief zwak. Ze hebben te weinig goed getrainde mobiele troepen die een groot offensief zouden kunnen uitvoeren in Congo. Ze hebben wapens genoeg, maar een goede uitrusting is niet genoeg. De meeste van de Angolese troepen zijn niet meer dan kanonvoer. Unita heeft waarschijnlijk een grotere kern van goed getrainde manschappen en ze lijken in staat om het Angolese leger aan te vallen, niet alleen in guerrilla operaties, maar ook in conventionele manoeuvres.

“Financieel ziet het er eveneens somber uit voor Angola. Door de dalende olieprijzen zag het olieproducerende land zijn inkomsten teruglopen met veertig procent ten opzichte van 1996. Ze hebben alle olievoorraden verkocht of in onderpand gegeven; nieuwe kredieten zitten er bijna niet in. Ze zijn er wel in geslaagd de Russen te paaien door hen concessies in de olie, de diamantindustrie en de visserij in het vooruitzicht te stellen. De verkrachting van Angola gaat zo onverminderd door. Maar Angola kan alleen zijn beloftes aan de Russen en anderen waarmaken als ze de oorlog tegen Unita winnen en dat staat niet bij voorbaat vast.”

Zo geringschattend als Cornwell over het Angolese leger is, zo lovend is hij, vanuit militair oogpunt, over de Rwandezen. “De Angolezen willen een grote slag met Rwanda op het slagveld vermijden, want de Rwandezen maken gehakt van hen, van iedereen trouwens in Zuidelijk Afrika die hun pad kruist. De Rwandese Tutsi's zijn exceptioneel goed in de krijgskunst. Ze zijn zeer goed getraind, onder andere door Zuid-Afrikanen en Amerikanen. Het zijn formidabele troepen die over uitstekende wapens beschikken. Dit geldt ten dele ook voor de Oegandezen.”

Een andere grote speler in het 'Congolese spel' is president Robert Mugabe van Zimbabwe. Wat waren zijn overwegingen om Kabila te hulp te schieten?

Cornwell: “Mugabe's belang bij de oorlog in Congo is puur financieel. Kabila was veel geld verschuldigd aan onder meer de Zimbabweaanse defensie-industrie. Verder bestonden er grote zakelijke belangen tussen Leo Mugabe, Robert Mugabe's neef, en Joseph Kabila, de zoon van Laurent.

“Mugabe denkt heel sterk in termen van oude kameraden, waarvan Kabila er een is. Mugabe wilde aantonen dat hij strijdmakkers niet in de steek laat en nog altijd een sterke man is in de regio. Wat interessant zal zijn is de vraag wat er in Zimbabwe gaat gebeuren als bekend wordt hoeveel Zimbabweanen er zijn gesneuveld. Want dat zijn er vrij veel, ten minste vijftig en mogelijk meer dan honderd. Ze waren verrast door de kracht van de rebellen.”

Poogt Mugabe ook de aandacht af te wenden van zijn binnenlandse problemen?

“Binnen het leger van Zimbabwe bestaat grote ontevredenheid. Veel militairen zijn voormalige guerrillastrijders. De hogere rangen hebben hiervoor pensioenen ontvangen, maar het lagere kader niet en daar zijn ze zeer gebelgd over; ze eisen hun deel op. Mugabe weet dat hij dat niet kan financieren, met de vele economische blunders en zijn mismanagement. Tenzij hij kan bewijzen dat hij nog iets kan, zou het kunnen zijn dat mensen in zijn naaste omgeving hem als een risicofactor beschouwen en besluiten hem aan de kant te zetten.”

Betekenden de onderhandelingen in Victoria een ommekeer in de posities van Oeganda en Rwanda; ze stemden er immers mee in dat de rebellen niet mochten meepraten? Bovendien hebben Rwanda en Oeganda dat wat ze wilden: een cordon sanitaire aan hun westgrenzen.

“Nee ik geloof niet dat hun opstelling is veranderd. Het overleg had plaats onder auspiciën van de SADC (Ontwikkelingsgemeenschap voor Zuidelijk Afrika, 14 lidstaten) en dit betekende dat Rwanda en Oeganda als niet leden de voorwaarden moesten accepteren. Beide landen waren benieuwd wat er op tafel zou komen. Maar Rwanda en de rebellen vertrouwen Kabila voor geen cent. Ga maar na: Kabila vroeg in Victoria aan Mugabe om de rebellen te laten arresteren. Zelfs Mugabe wist dat er zekere regels zijn en dat hij dat niet kon maken. Voor zover wij kunnen zien is het front tussen Oeganda, Rwanda en de Banyamulenge nog geheel in tact.

“Veel zal ook afhangen van wat de Amerikanen gaan doen. Hun steun voor Rwanda en Oeganda is zeer belangrijk. Het is opvallend dat het Internationaal Monetair Fonds, waarin de Verenigde Staten een belangrijke stem hebben, er recentelijk geen enkel bezwaar tegen had dat Oeganda 10 procent van zijn begroting aan defensie uitgeeft. Dat was niet excessief, zei men, gezien de veiligheidsproblematiek.

“De coalitie tegen Kabila in het westen van Congo heeft gezegd: we kunnen hem niet omverwerpen zolang hij buitenlandse steun heeft. Laat ons afwachten tot de Zimbabweanen en de Angolezen zich weer terugtrekken. Bedenk ook dat een deel van de rebellen uit Bas-Congo komt. Zij hebben, samen met de oude aanhangers van dictator Mobutu, een andere agenda. Zij willen Kinshasa, zonder Kabila.”

Wat is er deze week in Victoria getekend, was er een akkoord?

“Alles wat we nu hebben is een 'principe overeenkomst over een staakt-het-vuren' en terugtrekking van buitenlandse troepen. In Addis Abeba overlegt men over de verdere uitwerking daarvan. Aangezien Rwanda, ondanks alle duidelijke aanwijzingen van het tegendeel, blijft ontkennen dat het troepen in Congo heeft, kan het zijn troepen niet 'terugtrekken' en is er sprake van een patstelling.

“Alleen de Oegandese president Yoweri Museveni heeft toegegeven dat zijn troepen in Rwanda zijn gelegerd. Hij heeft gezegd dat zijn manschappen verscheidene vliegvelden in handen hebben. Als voornaamste argument noemde hij dat ze daar moesten optreden tegen Soedanese troepen. Als Soedan zich inderdaad in de oorlog heeft gemengd en daar gaan we nu serieus van uit, is dat een zeer ernstige ontwikkeling. Want dat betekent dat Kabila de oorlog heeft verdiept. Kabila is een onvoorspelbaar man. Hij is in staat de meest mallotige beslissingen te nemen en de gevolgen daarvan overdenkt hij niet. Zolang het zijn politieke behoud dient zal hij alles doen.

“Ik heb berichten ontvangen dat twee bataljons Soedanese troepen in Lubumbashi zijn aangekomen. Als dat waar is, zullen de Amerikanen zeer ongerust zijn. Voor hen geldt de as Oeganda-Rwanda-Zuid-Afrika als politiek richtlijn in Afrika en betekent Soedan gevaar.”

Welke rol speelt de 'regionale supermacht' Zuid-Afrika nog? Pretoria's oproep tot vrede hielp niet en vorige week steunde Mandela plotseling de militaire assistentie aan Congo.

“De ommekeer van Mandela is moeilijk te volgen. Mogelijk dat hij zich grote zorgen maakte over de binnenlandse politieke situatie in Zimbabwe. Dat hij het gevoel had de achterdeur voor Mugabe te moeten openzetten, omdat anders het gevaar van grote politieke instabiliteit in Zimbabwe dreigde en dat zou weer grote consequenties hebben voor Zuid-Afrika. Mandela was bereid diplomatiek gezichtsverlies te lijden om Mugabe in het zadel te houden.

Cornwell relativeert de invloed van Zuid-Afrika.

“Militair gezien is Zuid-Afrika bij lange na niet meer wat het onder het ancien régime was. Het Zuid-Afrikaanse leger kan een paar binnenbrandjes blussen, meer niet. Ik geloof er niets van dat Zuid-Afrika kan meedoen aan een peace keeping force en nog wel met 20.000 man waarover wordt gesproken. Wij hebben contact gehad met mensen die het commando over een dergelijke operatie zouden moeten voeren en zij weten van niets. Ik weet ook niet waar de onderminister van defensie Ronnie Kasrils zich op baseert, toen hij zei dat Zuid-Afrika binnen 24 uur een vredesmacht kan laten uitrukken. Er zijn namelijk helemaal geen troepen die daarvoor klaar staan. Maar het zal zo'n vaart niet lopen, het komt niet van een peace keeping force, simpelweg omdat er geen vrede te handhaven valt. En dan nog, wie draait er voor de kosten op? Zuid-Afrika zal ze niet willen dragen.”

De afgelopen weken werden alle vooroordelen over Afrika weer bewaarheid: dictators, burgeroorlogen en gruweldaden. Waar moet het heen met Afrika?

“Buiten Afrika wordt het continent vaak over een kam geschoren en dat is niet terecht, er zijn grote verschillen. Niettemin, dat gezegd hebbende, moeten we constateren dat in verscheidene Afrikaanse landen de staat geen rol meer vervult op dit moment. Er is geen centrale regering die orde en gezag handhaaft en dat is alarmerend nieuws. De regionale leiders zijn ook niet in staat met zijn allen problemen op te lossen, naar Zuid-Afrika wordt niet geluisterd. In tegendeel, Thabo Mbeki baart de presidenten van Afrika zorgen. Ze weten dat Mbeki, die over ruim een half jaar naar alle waarschijnlijkheid het roer overneemt van Mandela, niet het spel van zijn voorganger speelt. Mbeki heeft geen boodschap aan oude banden van solidariteit.

“Als Thabo Mbeki het over de Afrikaanse renaissance heeft en over het afrekenen met dinosaurussen, voelen velen van de oude garde zich aangesproken. Mbeki wil een nieuw slag democratische Afrikaanse leiders en dat zien mensen als Mugabe en Kabila als een grote bedreiging, te meer daar het idee komt uit het land dat in potentie de machtigste staat van de regio is.

“Als Mandela vertrekt, veranderen de regels. Mbeki heeft uitstekende contacten met de Amerikanen en met de Duitsers. Dat wordt nu tegen Zuid-Afrika gebruikt. De kritiek uit andere Afrikaanse landen komt er op neer dat Zuid-Afrika een paladijn is van de Amerikanen, maar dat is onzin. De Amerikaanse ruggesteun onder Mbeki zal Zuid-Afrika juist een enorme boost geven. Dan gaan we een tijdperk tegemoet waarin Afrikaanse leiders verantwoording moeten afleggen. De gratis lunches zullen voorbij zijn. De staat moet herbouwd worden in dit deel van de wereld, volgens vastomlijnde grenzen.”