China worstelt met oorzaken watersnood

Nu het water in de zwaarst getroffen overstromingsgebieden van China zakt, maken alarmberichten plaats voor kritiek. Niet alleen over de oorzaken van de ramp bestaan meningsverschillen, ook over de omvang.

PEKING, 12 SEPT. Het had allemaal nog erger kunnen aflopen met de overstromingen in China. Gu Zhaoqi, hoogleraar waterbeheersing, somt droog zijn rampscenario op. Als de dijken langs de noordkant van de Yangtze-rivier tussen de centraal Chinese steden Wuhan en Yichang, gedurende de dag waren doorgebroken, dan zouden zeker 400.000 mensen zijn verdronken. Was dat 's nachts gebeurd, dan zouden er mischien wel een miljoen slachtoffers zijn geweest. De dijken op die plaats steken twaalf meter boven het land uit. Het gebied ten noorden daarvan, het Jianghan plateau - zo groot als Denemarken en de Benelux samen - is plat en dicht bevolkt. Een tiende van de bijna tien miljoen inwoners daar zou vrijwel zeker zijn ingehaald door het water. “Dat is niet gebeurd”, zegt Gu, die het gebied bezocht heeft. “Maar het water sijpelde al over de dijk. Het is een wonder dat erger is voorkomen.”

Dit jaar is de zelf-kritiek van de Chinese regering ongeëvenaard. De overstromingen waren zo omvangrijk - sinds 1954, toen dertigduizend mensen om het leven kwamen, zou de schade niet zo groot zijn geweest - dat moeilijk kon worden volgehouden dat El Niño de enige oorzaak was van de ramp. De erkenning enkele weken geleden dat grootschalige houtkap langs de oevers van China's rivieren, lokaal mismanagement en onverantwoorde bebouwing de belangrijkste oorzaken zijn voor de omvang van de overstromingen, getuigen van een opmerkelijke portie eigen inzicht. Maar volgens specialisten zoals Gu, van Pekings Qinghua-universiteit, is de regering te laat met haar zelf-kritiek.

China's hele waterhuishouding is verstoord. Berichten over de Gele Rivier, die vorig jaar gedurende een periode van negen maanden over een lengte van zeshonderd kilometer droog kwam te staan, veroorzaakten grote onrust onder de bevolking in het stroomgebied. Sommige ingenieurs hebben voorspeld dat de Yangtze binnen twintig jaar eenzelfde lot te wachten staat. De oorzaak daarvoor, zo hebben zij vastgesteld, is overmatige houtkap aan de bovenloop van de rivieren. “Het regenwater sijpelt zo door de poreuze grond. Er is op veel plekken niets meer wat het water vasthoudt”, zegt Gu. Het gebied waar de Yangtze ontspringt, in het Tibetaanse Plateau, heeft zeker 85 procent van zijn oorspronkelijke bosvegetatie heeft verloren.

“In herinner mij nog goed dat in de jaren vijftig het water van de Yangtze alleen gedurende het regenseizoen geel kleurde van de modder. De rest van het jaar was zij helder”, zegt Gu. Nu is de rivier permanent troebel. Verordeningen eind vorige maand van premier Zhu Rongji, zoals het totaalverbod op houtkap en de bevordering van nieuwe aanplant langs China's grote rivieren, zetten weinig zoden aan de dijk. Aangeplant bos houdt minder water vast dan de oorspronkelijke vegetatie. Bovendien, waar moeten de werkloze arbeiders uit de houtkap te werk worden gesteld?

Door de snelle doorstroom van het regenwater is de hoeveelheid klei en aarde die door China's rivieren wordt mee gezogen schrikbarend toegenomen. Volgens Gu stijgt om die reden de rivierbedding van de Yangtze op sommige plaatsen met jaarlijks vijf centimeter. De bedding van de Gele Rivier stijgt zelfs met elf centimeter. “Dat is heel beangstigend. Er zijn plaatsen waar het water zestien meter boven het grondniveau stroomt. Dijken moeten constant worden verhoogd.” Een merkwaardige bijkomstigheid is dat in vergelijking met de overstromingen van 45 jaar geleden, dit jaar aanmerkelijk minder regen is gevallen. Maar het stijgen van het water heeft veel langer aangehouden dan toen. Het watervolume dit jaar was ook minder dan in 1954, terwijl het waterniveau op veel plaatsen steeg tot een recordhoogte.

Gu legt uit dat China's rivierensysteem door de bevolkingsexplosie sinds de jaren zestig, grote delen van zijn natuurlijke afwateringsgebieden is kwijt geraakt. Een belangrijk afwateringsmeer voor de Yangtze is het Dongting meer, ten zuiden van Wuhan, maar dat beslaat door toedoen van landwinning nog maar een kwart van zijn oorspronkelijke oppervlakte. Op die manier zijn in de afgelopen decennia veel meren in het stroomgebied verdwenen of in omvang afgenomen en derhalve minder goed in staat het overschot aan water in het regenseizoen op te nemen. In het Jianghan plateau zijn sinds 1949 maar liefst driehonderd afwateringsmeren gedempt. “Het is daar zeer gevaarlijk en zeker niet bedoeld voor bebouwing. De mensen in die gebieden worden ieder jaar het hardst getroffen. De overheid die dat alles toelaat, moet zich bewust zijn van de risico's”, zegt Gu. Maar zodra het water is gezakt komen de mensen weer terug. “Waar moeten zij anders heen?”

Echte oplossingen voor de jaarlijks terugkerende problemen zijn er niet. De overheid propageert de aanleg van dammen en stuwmeren. Maar dat is een zeer omstreden oplossing. Dammen kosten veel geld en het effect ervan, zo beweren tegenstanders, is gering. Na iedere overstoming evenwel, ziet de overheid zich gesterkt in haar pleidooi voor de bouw van grote waterbouwkundige projecten, zoals het reusachtige Drie Engten-damproject in de Yangtze. De dam die daar wordt gebouwd kost 100 miljard gulden, terwijl zij voor 26 miljard was begroot. Ingenieurs zoals Gu zien het belang van dergelijke projecten in, maar zij wijzen erop dat dammen nooit de oplossing voor de overstomingen kunnen zijn. “De opslagcapaciteit van de Drie Engten-dam is als een druppel op een gloeide plaat. Het neemt ten tijde van hoogwater hoogstens de pieken van de overstromingen weg, meer niet.”

De in China spraakmakende collega hoogleraar waterbeheersing Huang Wanli, is mordicus tegen de bouw van grote dammen. “Het stuwt de overstromingen naar hoger gelegen gebieden”, zegt hij. “Dammen slippen dicht en kosten te veel geld.” Zowel Huang als Gu hebben geconcludeerd dat de kern van de problemen een overbevolkingskwestie is. Gu gelooft dat de één-kind-politiek de ultieme uitweg is. Maar ook dat is een controversiële oplossing die weinig toevoegt aan de onmiddellijke aanpak van het kwaad dat al is geschied.

De centrale overheid onderwijl, lijkt meer geobsedeerd door het vinden van oplossingen voor economische knelpunten en tegenvallende economische groei dan door het voorkomen en beheersen van natuurrampen. Nu de rook van de propagandistische verslaggeving over de overstromingen langzaam overwaait, wordt duidelijk dat de overheid de omvang van de ramp - hoe dramatisch de gevolgen voor velen ook zijn geweest - hier en daar flink heeft overdreven. Dat blijkt als de gegevens van dit jaar worden vergeleken met die van voorgaande jaren.

Tijdens de overstromingen van 1991 zou sprake zijn geweest van 10 miljoen getroffenen en 3.006 dodelijke slachtoffers. Dit jaar was het aantal getroffenen vele malen hoger. Maar liefst 240 miljoen mensen, een kwart van de Chinese bevolking, zou op een of andere manier nadeel hebben ondervonden door het wassende water. Het aantal dodelijk slachtoffers evenwel, bleek met 3004 bijna gelijk te zijn. De bedragen die dit jaar zouden zijn uitgegeven aan voedsel en hulp bleken even hoog als in 1995 toen een aanmerkelijk minder grote ramp plaats had. Het aantal troepen dat dit jaar werd ingezet bleek veel kleiner te zijn dan in 1991. De economische schade dat jaar was met 20 miljard gulden veel minder dan de 40 miljard gulden die nu is voorspeld, terwijl in 1991 41 procent van het boerenland zou zijn ondergelopen, tegenover 20 procent nu.

En toch zou dit jaar sprake zijn geweest van de grootste overstromingsramp sinds 1954. Zeng Peiyan, directeur van de staatscommissie voor ontwikkeling en planning, was eind vorige maand snel in het aanwijzen van de hoofdoorzaak voor een groeiend begrotingstekort. In maart was een begrotingstekort voorspeld van 11,5 miljard gulden. Nu moest helaas worden erkend dat het tekort was opgelopen tot 24 miljard gulden. De verlieslijdende staatsbedrijven, de economische crisis in Azie, en het hele scala van binnenlandse economische problematiek bleken niet tot de voornaamste oorzaken te behoren. Nee, de schuld lag bij de kracht van de natuur: de grootste overstroming uit China's recente geschiedenis.