Germaine Greer: The Female Eunuch, 1970

Germain Greer: The Female Eunuch. MacGibbon & Kee Ltd. Toen 'The Female Eunuch' in 1970 verscheen, ging de aandacht van de media meer uit naar de schrijfster dan naar haar werk. Zij werd door sommigen bejubeld als een feministe die nu eens geen mannenhaatster was. Haar opgewekte en ongegeneerde vuilbekkerij en haar sterke gevoel voor humor maakten haar tot een graag geziene gast in talkshows.

Ook de laatste jaren is de belangstelling voor het fenomeen Greer voornamelijk biografisch geweest. Dit jaar nog verscheen Greer, Untamed Shrew van de Australische journaliste Christine Wallace, die Greer presenteert als een product van de slechte relatie met haar moeder en stiefvader en van de modieus-anarchistische kringen waarin zij verkeerde gedurende haar studietijd.

Deze biografie past geheel in de trend om Germaine Greer af te doen als een hysterica die wordt gedreven door haat jegens haar moeder en stiefvader. Dat ligt ten dele aan Greer zelf. Zij heeft zowel in haar openbare optreden als in haar essays namelijk meer dan eens aanleiding gegeven tot deze verdenking van hysterie of paranoia.

Ook The Female Eunuch blijkt bij herlezing nogal eens naar complottheorie te neigen. Geheel in de stijl van de jaren zestig en zeventig is de wereld verdeeld in 'zij' en 'wij'. Meer dan eens zijn er ongenoemde krachten aan het werk om wat op het eerste gezicht een overwinning lijkt, in zijn tegendeel te doen verkeren. Gelijke beloning voor gelijk werk, stemrecht, het recht op abortus, de pil: het zijn in de ogen van Greer even zovele schijnoverwinningen die de ijzeren greep van de onderdrukking slechts maskeren.

Dat neemt niet weg dat The Female Eunuch een deels nog steeds indrukwekkende analyse is van de interne en externe mechanismen die het zo moeilijk maken voor vrouwen om zich te bevrijden uit hun traditionele rol van verzorgster van man en kroost. Greer's primaire stelling is dat de 'castratie' van vrouwen - de onderdrukking van haar seksualiteit - een noodzakelijke voorwaarde is voor het vervullen van die rol.

Haar voornaamste remedie voor alle ellende en onrecht waaronder vrouwen lijden, is dan ook de seksuele bevrijding. En dat is, ruim 28 jaar na zijn verschijnen, wat dit boek het meest dateert. De jaren '80 en '90 hebben definitief een wig gedreven tussen het feminisme en de ideologie van de seksuele revolutie.

Het is dan ook verbazingwekkend dat een werk als dit, met een kernthese die lichtjaren verwijderd is van het huidige maatschappelijke discours, nog zoveel bevat dat ook nu nog lezenswaard is. Haar behartenswaardige observaties over de psychologische mechanismen bij vrouwen, die ervoor zorgen dat onderdrukking en zelfhaat gehandhaafd blijven, zijn in grote lijnen nog steeds geldig. Sterker nog: zij vormen, terugredenerend, de basis van wat nu 'het glazen plafond' is gaan heten. In vijf delen die achtereenvolgens lichaam, ziel, liefde, haat en revolutie behandelen, analyseert Greer de maatschappelijke en psychologische betekenis van uiteenlopende zaken als borstomvang, stereotypen, ego- en altruïsme, de middle-class mythe van liefde en huwelijk, en vrouwenhaat.

Greer is op haar best als zij observeert. Als eerste wees zij op de rol dieBouquetreeks-achtige lectuur en dames- en meisjesbladen spelen bij het in stand houden van seksuele patronen en verwachtingen. De op deze observaties gebaseerde analyses stellen echter keer op keer teleur, een tekort dat zeker niet wordt goedgemaakt door de obligate verwijzingen naar Reich, Marcuse, Marx en Freud en diens navolgers.

Overigens was Greer niet geliefde bij de echte marxisten. Bij het verschijnen van de Nederlandse vertaling in 1972 schreef Lidy van Marissing wat zuur dat 'haar vrouwbeeld berust op middle-class ervaringen'.

Uit elke bladzijde blijkt inderdaad dat Greer werd gedreven door woede, maar waarover is niet altijd even duidelijk. Zo nu en dan lijkt zij oprecht verontwaardigd over de achtergestelde positie van de vrouw, maar vaker nog richt haar woede zich tegen vrouwen zelf, de reden waarom zij meer dan eens van misogynie is beschuldigd. Zo is het pijnlijk het hoofdstuk over mishandeling te lezen, waarin Greer op klassiek seksistische wijzevrouwen verwijt dat zij zelf geweld over zich afroepen. Het 'bewijs' daarvoor is Greer zelf, die tot twee toe een relatie heeft gehad met mannen die wegens geweldpleging waren veroordeeld. Zij stelt haar eigen koelbloedigheid en gebrek aan angst ten voorbeeld aan andere vrouwen. Het is niet alleen een teken van arrogantie, maar ook van het vrijwel volkomen ontbreken van inlevingsvermogen en van inzicht in maatschappelijke structuren en machtsverhoudingen.

Uit de genoemde biografie van Wallace blijkt dat Greer, voordat zij The Female Eunuch schreef, nauwelijks als feministe bekend stond. Haar eigenlijke thema is seksuele bevrijding. Haar ideologie is het anarchistische recht om onaangepast te zijn. Dat blijkt ook uit het hoofdstuk 'Rebellion', waarin zij meer waardering toont voor vrouwen die zich als individu tegen maatschappelijke beperkingen verzetten dan voor feministische organisaties. Het heeft mede daarom ook nooit echt geboterd tussen Germaine Greer en haar feministische 'zusters'. Greer had geen geduld voor het saaie en niet direct resultaat brengende werk van massa-organisaties als NOW (Betty Friedan's National Organization of Women). Haar sympathie ging uit naar de marginale en extremistische groepen en naar individuen die spectaculaire acties uitvoerden.

Het laatste hoofdstuk is - geheel in de geest van de tijd - een oproeptot revolutie. En juist dit is een teleurstellende anti-climax. Greer komt niet verder dan een oproep om niet te trouwen. Deze is voornamelijk gebaseerd op de (inmiddels gewijzigde) prehistorisch aandoende huwelijkswetgeving in Groot-Brittannië.

Het kwam duidelijk niet bij Greer op, dat wetten gewijzigd kunnen worden en dat misstanden met de nodige inspanning kunnen worden rechtgezet. Dat was ook niet wat zij in haar hoofd had. Net als vele anderen die in de jaren zestig opgroeiden, had zij een totale omwenteling in gedachten die wat haar betreft de wereld zou veranderen in een paradijs voor rebelse en seksueel bevrijde vrouwen.