Congo in de cycloon

“IN AFRIKA WAAIT een wind van verandering”, verklaarde de Britse premier Harold Macmillan in 1960 tijdens een rondreis door het dekoloniserende continent. Europese bestuurders maakten geleidelijk plaats voor Afrikaanse nationalisten. Hun idealen waren hooggestemd. Maar de nieuwe Afrikaanse leiders ontpopten zich in veel gevallen tot potentaten, die de staatskas als een ruif beschouwden en verkiezingen wonnen door een beroep op stamloyaliteit. Zo verhardden etnische verschillen zich tot politieke scheidslijnen. 'Tribalisme' werd een codewoord in beschouwingen over Afrika, de jonge staten bleven zwak en nationalisme vergruisde tot stammenstrijd.

De burger-nationalisten moesten alras het veld ruimen voor militairen die poseerden als behartigers van het nationale belang. Dezen smaakten op hun beurt de voordelen van de staatsmacht. Het hoogtepunt van de dekolonisering viel samen met het dieptepunt van de Koude Oorlog. De Sovjet-Unie wierf bondgenoten onder leiders die hun voormalige kolonisatoren wantrouwden. Om de Sovjet-dreiging te weerstaan, verwelkomde het Westen iedere bondgenoot, ongeacht diens staat van dienst.

TOEN DE Koude Oorlog ten einde liep, verhieven Westerse donoren het meerpartijenstelsel en de vrije markt tot norm. Menige Afrikaanse dinosaurus dook weer op na gemanipuleerde verkiezingen, maar in een enkel land vervingen jonge, goedgeschoolde leiders gewapenderhand de oude potentaten. Zij voerden corruptiebestrijding en behoorlijk bestuur in hun vaandel en omhelsden de vrije markt. Opnieuw repte een Westerse leider van een 'wind van verandering'. Bill Clinton prees 'nieuwe leiders' als Yoweri Museveni van Oeganda, Paul Kagame van Rwanda, Isayas Afeworki van Eritrea en Meles Zenawi van Ethiopië de hemel in. Deels uit waardering voor hun vrijhandelsideeën, deels uit erkentelijkheid voor hun strijd tegen de scherpslijpers in Soedan, maar ook uit schaamte over de Amerikaanse afzijdigheid bij de volkerenmoord in Rwanda.

De 'wind van verandering' is intussen aangewakkerd tot orkaankracht, maar hij waait uit de verkeerde hoek. In Oost- en Midden-Afrika streven 'nieuwe leiders' naar regionale hegemonie. Zenawi, Afeworki, Museveni en Kagame, die met de wapens aan de macht kwamen, zien krijgsgeweld nog steeds als het aangewezen middel om conflicten te beslechten. Dit voorjaar vlogen de 'broedernaties' Eritrea en Ethiopië elkaar naar de keel en in Congo dreigt een oorlog zonder weerga in Afrika bezuiden de Sahara.

CONGO'S PRESIDENT Kabila erfde vorig jaar een uitgeholde staat en een geplunderde schatkist. Hij dankte zijn presidentschap aan een regionale coalitie tegen voorganger Mobutu en aan een legermacht van Rwandese en Congolese Tutsi's (Banyamulenge). Kabila heeft het afgelopen jaar geprobeerd zijn basis te verbreden en uit te groeien tot een 'Congolese' leider, maar hij negeerde reële politieke krachten en verviel in oude Afrikaanse gewoonten. Op sleutelposten in regering en leger verving hij Rwandezen en Banyamulenge door familieleden en Baluba uit zijn geboorteprovincie Katanga. Resultaat: een smal politiek draagvlak en een groeiend internationaal isolement, niet in de laatste plaats wegens gebrekkige controle over gevoelige grensgebieden. Kabila's onvermogen om een regering op brede basis te vormen en de buurlanden te vrijwaren van gestook uit Congo, creëerde een vacuüm in het hart van Afrika dat andere krachten aanzoog en buitenlandse interventies uitlokte.

HET GAAT DE buren niet alleen om veilige grenzen, maar ook om een hap uit de Congolese koek. Congo, ooit omschreven als een 'geologisch schandaal', herbergt reserves aan goud, koper, kobalt en diamanten die zelfs die van Zuid-Afrika zouden overtreffen. Het Westen bekommert zich intussen alleen nog in woorden om Congo. De politiek laat het aan de zakenwereld over om zich in deze mêlee van staatkundige desintegratie en oorlogsgeweld toegang te verschaffen tot de begeerde hulpbronnen. In Congo wemelt het van de privé-legertjes, huurlingenbedrijven doen er goede zaken. Minister van Buitenlandse Zaken Erik Derycke van België, de voormalige kolonisator, repte deze week van 'wild kapitalisme'. Dat er bij deze scramble for Congo Afrikaanse doden vallen, lijkt secundair. De cycloon in Afrika raast voort.