Lopen langs heggen en hoogstammen

Hoogstamroutes. Wandelen én fietsen langs de mooiste boomgaarden van Zuid-Limburg. ƒ 12,50 bij de VVV's in Zuid-Limburg. Inl VVV Valkenburg 043-6098600

'Ik ben er trots op dat ik hier vandaan kom', zegt de taxichauffeur terwijl we richting Epen rijden. Het golvend landschap overziend voel ik met hem mee, maar liever had ik niet naast hem gezeten. Helaas, de schatkamer van Nederland is nagenoeg onbereikbaar met bus of trein. Wie een dag wil wandelen langs de oude boomgaarden van Limburg rekene op uren wachten bij de bushalte of neme een taxi.

Voor een mooie wandeling én het gevoel in het buitenland te verkeren moet je naar Zuid-Limburg. De rood-wit gemarkeerde Grote Route die er ten zuiden van Maastricht over heuvels en langs beken loopt, is verreweg de bekendste GR van Nederland, en de mooiste. De Stichting Instandhouding Kleine Landschapselementen in Limburg (IKL) vindt dat er ook aanbevelenswaardige dagwandelingen zijn te maken langs de laatste hoogstam-boomgaarden. Twaalf loop- en fietsroutes samengeperst in een spiraalbandboekje moeten de stedeling liefde voor perelaars en appel- en pruimenbomen bijbrengen.

Ooit hielden Limburgse boeren met gemengd bedrijf vruchtbomen op het erf, als aanvulling op menu en inkomen. Er was nog een bijkomend voordeel: bij de hoogstam hangt het ooft buiten bereik van hongerige koeienbekken. Lange tijd vormden de hoogstammen een karakteristiek element in het landschap. Maar fruit plukken van een hoogstamboom is arbeidsintensief en het aantal boeren met gemengd bedrijf is gestaag gedaald. Dit alles deed het areaal hoogstam-boomgaarden de laatste 25 jaar met ongeveer tachtig procent afnemen.

Zonde en jammer, vindt het IKL. Hoogstammen hebben immers niet alleen 'landschappelijke waarde', ze vormen ook een ecologische niche voor onder meer das en vleermuis. Dus zet het IKL zich in voor behoud en herwaardering van de hoogstammige vruchtbomen. Ook vraagt de stichting aandacht voor allerlei details in het veld, zoals bijvoorbeeld heggen.

Heggen hielden het vee in de weide, aldus het wandelboekje van het IKL. “Vóór de komst van het prikkeldraad.” Tot die tijd moesten doornige struiken de grazende koeien en paarden binnen de perken houden. Pas na de Industriële Revolutie kwam de massaproductie van prikkeldraad op gang en werden de heggen verdreven. Mooie voorbeelden van die oude, zeldzame heggen zouden nog aanwezig zijn rond de boomgaarden bij Camerig. Camerig-Epen (7,5 km) - ten zuiden van Epen - is één van de door de Stichting IKL uitgezette routes. Er staan ontegenzeggelijk heggen in het landschap, maar iedere heg verbergt - leert nader bestudering - het eigentijdse prikkeldraad.

De wandelkaarten in het boekje van de IKL zijn een aanfluiting. Ze zijn zo klein gedrukt, dat ze onleesbaar zijn. De wandelaar moet het doen met de tekst (bij stenen brug links af, keienweg volgen tot kruisbeeld etc.)

De taxichauffeur heeft gelijk, Limburg is mooi. Maar ook heel Nederlands; dat wil zeggen, netjes en geordend op het gelikte af. De schijn van het oude wordt met liefde gekoesterd, maar het blijft schijn. De laatste hoogstam-boomgaarden blijven door de inzet van vrijwilligers voor de toerist behouden. De vakwerkhuizen lijken vorige week nog in de verf gezet: het pleisterwerk blinkend wit, de stutbalken gitzwart. En langs de meanderende Geul moeten statige populieren wijken voor 'natuurbos'. Volgens de Stichting het Limburgs Landschap horen populieren namelijk niet langs de Geul. De gronden langs dit beekje waren moeilijk te bewerken en om er toch wat aan te verdienen, werden er populieren geplant. Van oorsprong kwamen langs de Geul es, els en kers voor, met in de ondergroei dotter- en sleutelbloemen en valeriaan. Opdat die 'wilde' begroeiing terugkomt, worden de populierenplantages geslecht.

Wat ook wild oogt, is het vee dat op de route bij de Volmolen ligt. Het zijn Schotse Hooglanders en de wandelaar wordt gewaarschuwd dat deze runderen agressief kunnen optreden tegen honden. Maar ook dat is schijn. De eenzame wandelaar in de regen wordt niet eens een bovine blik waardig geacht.

Toch gebeurt er in Limburg soms nog wel eens iets ongeplands. Voor café-restaurant Buitenlust worden acht koeien achterna gezeten door een boer en een boerin, beiden gewapend met een lange stok. “Ze breken de hele tijd uit”, zegt de vrouw en geeft een runderbil een hengst met de stok. “Krengen!” roept ze. De dieren hebben voor een kleine file gezorgd, maar een lijnbus zit daar niet tussen. Die komt pas over twee uur.