Herfkens maakt van haar hart geen moordkuil

Minister Herfkens heeft een vliegende start gemaakt bij Ontwikkelingssamenwerking. De PvdA'er moet wellicht oppassen dat zij niet te veel bijval krijgt van de rechterzijde in de Kamer.

DEN HAAG, 10 SEPT. In de kabinetsformaties van 1989 en 1994 werd zij voor het ministerschap op Ontwikkelingssamenwerking gepasseerd door haar partijgenoot en voorbeeld Pronk. In 1994 gebeurde dat zelfs in de allerlaatste fase van de formatie. Misschien is het ook wel daarom, nu het deze keer wèl gelukt is, dat Eveline Herfkens de afgelopen weken als minister zo'n hoorbaar vliegende start heeft gemaakt. En misschien is het ook wel daarom dat zij er geen geheim van maakt dat zij haar eigen accenten wil zetten, zelfs al wijken die duidelijk af van wat onder Pronk staand beleid was. Desnoods betwijfelt zij zelfs openlijk, zij het met een grapje, de wijsheid van dingen die premier Kok op haar terrein heeft ondernomen.

De lijst van voorbeelden groeit snel. Eerst kwam Herfkens de nogal verraste Tweede Kamer melden dat zij voor dit jaar al de bodem van de kas had bereikt. Dat had te maken met de afspraken van het regeerakkoord, dat bepaalt dat OS een grotere bijdrage voor de opvang van asielzoekers moet leveren. Ook speelt een rol dat Herfkens dit en volgend jaar grote bedragen moet uittrekken als gevolg van de herstelde ontwikkelingsrelatie met Indonesië en het Nederlandse aandeel in de internationale schuldsanering van dat land in de zogenoemde Club van Parijs. Maar toch waren er op en rond Ontwikkelingssamenwerking direct ook geluiden te horen, die daar tot voor kort uitgesloten waren. Ja, die zelfs als bijna blasfemisch golden. Namelijk dat Pronk als minister weliswaar over een geweldig netwerk in de Derde Wereld beschikte en een fameuze dossierkenner was, maar als beheerder van zijn budget (1997: 8 procent BNP of 6,52 miljard) niet zó'n kei mocht heten.

Wie niet kon geloven dat Herfkens werkelijk zó snel en kritisch haar nagels in Pronks bestuurdersvernis zou zetten, hielp zij even later uit de droom. Namelijk eergisteren, toen zij in de Kamer opmerkte dat OS “een beheersprobleem” heeft en dat binnen de Nederlandse inspanningen meer aan coördinatie en concentratie zal moeten worden gedaan. Reden waarom zij het aantal landen (ruim vijftig) dat hulp krijgt en het aantal thema's waarover die hulp wordt verspreid wil gaan beperken.

Dat was een schop tegen het been van haar steeds als “voorbeeld” aangeprezen voorganger. Want Pronk, die de afgelopen jaren in de Tweede Kamer elke zweem van kritiek met lange en genadeloze verbale spervuren afstrafte, was immers juist de man die de lijst van landen en thema's steeds wist te verlengen. Nu is de nood op Ontwikkelingssamenwerking wegens eerder mismanagement kennelijk zó groot, en voelt Herfkens zich ondanks Pronks aanhang in de linkervleugel van de PvdA zó zeker, dat zij van haar hart toch geen moordkuil maakt. Ze moet wellicht zelfs oppassen dat zij dadelijk niet te veel bijval krijgt van de rechterzijde in de Kamer.

De 46-jarige nieuwe minister, ooit ambtenaar op Buitenlandse Zaken en daarna als Tweede-Kamerlid (1981-'90) nog vooral bekend als spring in het veld die wat Pronk deed doorgaans als welgedaan beschouwde, heeft in de jaren negentig veel internationale ervaring opgedaan. Zij was directeur bij de Wereldbank ('90-'96) en daarna VN-vertegenwoordiger bij de Wereldhandelsconferentie (WTO) in Genève. Van die ervaringen maakt zij, natuurlijk, in de Kamer gebruik.

Zo verraste zij dinsdag met een kritische kanttekening bij de handtekening die premier Kok in 1995 zette onder een overeenkomst met China om tot het jaar 2002 een half miljard beschikbaar te stellen voor subsidies voor het bedrijfsleven dat investeert in de Volksrepubliek. Daarover zei de gewezen Wereldbank-directeur Herfkens dat China toegang heeft tot de internationale kapitaalmarkt en zich allang niet meer als een traditioneel ontwikkelingsland ziet. Meer nog: na een grap die er bij niet-PvdA'ers in de Kamer goed inging, namelijk dat de handtekening van Kok die afspraak “onomkeerbaar” maakt, zei zij dat zij destijds zo'n overeenkomst niet zou hebben gesloten. Kok zal op afstand wel een beetje hebben meegelachen maar elke dag zo'n grap zal hij, nog afgedacht van zijn natuur, niet waarderen.

Herkens hield niet op. Gisteren deed zij opnieuw enkele stevige uitspraken, zeker voor een minister van PvdA-huize. Eerst verweet zij, 's middags bij de presentatie in Den Haag van het jaarlijkse Human Development Rapport, de rijke landen dat zij met strenge milieumaatregelen soms de belangen schaden van ontwikkelingslanden. Bijvoorbeeld, Schipholdebat of geen Schipholdebat, met milieuvoorschriften voor vliegvelden waaraan maatschappijen uit de Derde Wereld vaak moeilijk kunnen voldoen. De milieubeweging, nu gesprekspartner van Pronk, noemde zij in dit verband “kortzichtig”. Gisteravond in de Kamer gingen de EU-partners over de knie, want zij gedragen zich volgens Herfkens “schandelijk” zuinig jegens de vluchtelingen in Kosovo. Of dat handig was, is onzeker. Maar de naamsbekendheid van de nieuwe minister zal er niet onder lijden.