Günter Grass wil niet genuanceerd zijn

In de vroegere DDR trekt de Duitse schrijver Günter Grass ten strijde tegen 'de leugens' van CDU-kanselier Helmut Kohl. Hij werft weliswaar voor kanselierskandidaat Schröder van de SPD, maar wil vooral zijn hart luchten over Duitsland.

JENA, 5 SEPT. Hij hoort tot de bekendste naoorlogse schrijvers in Duitsland. Nu voert hij op zijn zeventigste in de voormalige DDR campagne om stemmen te werven voor 'rood-groen': SPD en Bündnis 90/Die Grünen. Samen met zijn vrouw is hij van Schwerin naar Weimar en Jena getrokken. Hij is zo populair, dat hij in Oost-Duitsland meer kiezers weet te lokken dan de SPD-kandidaat Gerhard Schröder.

'Leugens, leugens en leugens' hebben Günter Grass uit zijn werkkamer gedreven in het uiterste noorden van Duitsland om campagne te voeren tegen de regering-Kohl, vertelt de schrijver. Daarom heeft hij zijn toespraak de titel gegeven 'Wie drie keer liegt...'

In de zaal van hotel Esplanade in het oude stadscentrum van Jena is het doodstil zodra Grass - in rode trui met groen colbert - naar de microfoon is gelopen. Hij is onze grote schrijver, zegt een bewonderaar van Die Blechtrommel en Ein weites Feld. Dat laatste boek was aanvankelijk omstreden, omdat Grass zich kritisch uitliet over de snelle Duitse hereniging. Inmiddels ziet de schrijver, die waarschuwde voor een 'Eenheid zonder hereniging', zich door de problematische ontwikkelingen in het Oosten in het gelijk gesteld.

Bij zijn lezers hier in Thüringen is Grass ongemeen populair. Ruim zevenhonderd mensen zitten en staan dicht opeengepakt om de schrijver te horen. Studenten, ouderen en vooral veel '68-ers', de generatie die in de roerige jaren zestig revolutie voerde.

“Een miljoen banen, 100.000 stageplaatsen, bloeiende landschappen. Van al deze beloften is niets waargemaakt. Deze lakse omgang met de waarheid is een tweede natuur geworden van de kanselier. Daar verzet ik me tegen en daarom ben ik hier, want in het Oosten worden de verkiezingen beslist”, zegt Grass. Kennelijk is de schrijver ontgaan dat juist in het centrum van Jena het 'landschap' weer is gaan bloeien, nadat de politicus-ondernemer Lothar Späth het zieltogende hightechbedrijf Jenoptik van Carl Zeiss nieuw leven heeft ingeblazen.

Maar Grass wil niet genuanceerd zijn. Grass wil aanklagen. In Jena werft hij weliswaar voor Schröder, zoals hij dat in de jaren zestig voor Willy Brandt deed, maar Grass wil vooral zijn hart luchten over Duitsland. Want de schrijver, die geboren is in het vroegere Oost-Pruisen en huidige Polen, leeft al langer in onmin met zijn land.

Grass schuwt niet gespierde taal te gebruiken. De hereniging noemt hij de 'Anschluss', waarmee hij boze tijden in herinnering roept toen Hitler Oostenrijk inlijfde - alsof er nooit een burgerbeweging in de DDR is geweest die in 1989 zelf van het verguisde regime afwilde. Minister Rühe van Defensie beschuldigt hij van “galopperende bewapeningswaan” en in Duitsland is de “vrede in gevaar” omdat de regering asielzoekers “gevangen zet in uitwijzingskampen”.

Pagina 4: Tirade van Grass oogst applaus

Het deed denken aan Grass' omstreden toespraak een jaar geleden in Frankfurt, toen hij de asielpolitiek van de regering “democratisch goedgekeurde barbarij” noemde en Duitsland beschuldigde van “medeplichtigheid aan de vernietigingsoorlog” tegen de Koerden in Turkije. Zijn uitspraken maakten een golf van verontwaardiging los en zelfs Der Spiegel, nooit te flauw om de regering-Kohl stevig aan te pakken, veroordeelde de schrijver snerend als een “eeuwige moralist” met een stomp wapen.

In Jena blijkt Grass onder gelijkgestemden. Bij elk thema dat de schrijver aanroert oogst hij groot applaus van zijn toehoorders. Maar tijdens de discussie na afloop van zijn tirade trekken enkele vragenstellers de stoute schoenen aan. De schrijver kon de CDU nu wel veroordelen, maar is de SPD een haar beter in het beleid tegenover buitenlanders? vraagt een jonge vrouw met enige scepsis.

De gevaren liggen besloten in de democratie zelf, meent Grass. Al langer signaleert hij een “latent gevaar van uitholling van het systeem”. Banken en industrie hebben het voor het zeggen en zetten de democratie onder druk. Er wordt gepraat over 'globalisering' en 'Standort Deutschland'; het hele politieke taalgebruik verandert, zegt een peinzende Grass. Nee, hij is er niet zeker van dat de SPD een vriendelijke asielpolitiek zal voeren. Gevreesd moet worden dat in een grote coalitie van SPD en CDU het land nog ongastvrijer wordt, zegt Grass, die zelf in de jaren negentig uit de SPD stapte omdat de partij in de Bondsdag instemde met een strenger asielbeleid.

Wat drijft een schrijver, die boven de partijen zou moeten staan, zich zo politiek te engageren, wil een andere vragensteller weten. Grass wijst erop dat de democratie geen bezit is. “Ze moet permanent verdedigd worden.” Dat is een van de lessen uit de ineengestorte democratie van de Weimar-Republiek in de jaren twintig. Toen waren er te weinig burgers die haar verdedigden en te veel vijanden.

Bovendien, een schrijver zweeft niet boven de maatschappij, vindt Grass. Hij is ook burger, die met de gevolgen van de politiek wordt geconfronteerd en dat levert ergernis op. Daarom voert Grass campagne met een eigen programma: Alleen als de Duitse grondwet wordt veranderd en ook de Oost-Duitsers daarover kunnen stemmen, kan Duitsland werkelijk één staat worden. Het leger moet worden 'geciviliseerd' en van de laatste resten uit het verleden worden bevrijd, zodat extreem-rechts er geen voet meer aan de grond krijgt. En Duitsland moet gastvrij worden ten aanzien van buitenlanders.

“Politiek kan niet alleen aan partijen worden overgelaten”, zegt Grass. Maar de SPD zal het nog moeilijk krijgen om bij een overwinning, de stellingen van deze sociaal-democratische Genosse in politiek om te zetten.