Commotie om vluchtelingenwet

In Europa is verontwaardigd gereageerd op een Oostenrijkse notitie die zou pleiten voor afschaffing van het VN-vluchtelingenverdrag. De commotie lijkt wat voorbarig.

AMSTERDAM, 5 SEPT. De vluchtelingenprocedures in Europa moeten op de helling. In plaats van een beschermingsconcept “dat alleen is gebaseerd op de rechtsstaat” moeten ook “politiek georiënteerde concepten” een plaats krijgen. Dit staat in het ontwerp van een strategienotitie van het Oostenrijks voorzitterschap van de Europese Unie over het Europees migratie- en asielbeleid.

Volgens het Weense dagblad Die Presse doelt het stuk niet alleen op harmonisering van de nog steeds verschillende vluchtelingenwetten van de Europese staten maar op een geheel nieuw Europees asielrecht. De geschokte reacties bleven niet uit. Oostenrijk - het land waar extreem-rechts meer aanhang heeft dan in alle andere Europese landen - zou het VN-Vluchtelingenverdrag willen afschaffen. Het Hoge commissariaat voor de vluchtelingen van de VN in Genève toonde zich “bezorgd”. Vluchtelingenwerk Nederland noemde de Oostenrijkse voorstellen “bizar” en de Groene Europarlementariër Voggenhuber sprak van “cynisme”.

De nieuwe Nederlandse staatssecretaris van Justitie, Cohen, heeft ook direct afstand genomen van het discussiestuk. Maar de quotaregeling waartegen veel kritische reacties zich afzetten, wordt in de tekst van het Oostenrijkse stuk alleen genoemd in verband met immigratie, niet met vluchtelingen. Dat is nogal een verschil. Het Vluchtelingenverdrag van de VN wordt in de strategienotitie niet met zoveel woorden genoemd.

De geestelijke vader van het stuk, Manfred Matzka van het ministerie van Binnenlandse Zaken in Wenen, ontkende tegenover het Oostenrijkse persbureau APA dat het in het Vluchtelingenverdrag neergelegde individualiteitsbeginsel ter discussie staat. Wel heeft hij tegen het persagentschap verklaard dat de conventie “duidelijk niet meer toereikend is”.

In het gewraakte stuk wordt een groot aantal voorstellen gedaan om een eind te maken aan het “ééndimensionale, door korte-termijndenken en ad hoc-oplossingen gekenmerkte” vreemdelingenbeleid van Europa.

Het is Matzka niet begonnen om een nieuwe definitie van het begrip vluchteling, zei hij tegen APA, maar om de vraag wat te doen met massale vluchtelingenstromen. Neem Bosnië, volgens de strategienotitie “de grootste migratieramp van de jaren negentig”. Zo'n stroom viel niet op te vangen met de asielwet in de hand, zegt Matzka. Dat is niet alleen in Oostenrijk het geval gebleken. In Nederland is aanvankelijk ook een speciale status van “ontheemden” voor deze mensen bedacht. De Europese Commissie heeft deze zomer voorstellen ingediend voor een speciale vorm van tijdelijke opvang van massale groepen ontheemden en een solidariteitsfonds voor de betrokken staten.

Matzka zei dat de Oostenrijkse voorstellen niet zijn bedoeld het Vluchtelingenverdrag te vervangen, maar om het “aan te vullen”. Het zou vanuit het oogpunt van de beperking van de vluchtelingenstroom ook niet erg handig zijn om de individuele maatstaf voor asielverzoeken af te schaffen. Deze biedt de ontvangende staten juist de mogelijkheid scherp te differentiëren wie ze toelaten. Het Verdrag van Genève bevat strikt genomen trouwens niet een individueel recht op toelating maar alleen een recht op gehoor, het recht om een asielverzoek in te dienen. Het enige harde verbod is dat van refoulement: staten mogen de asielzoeker niet terugsturen naar een land waar ze gevaar van vervolging lopen.

De vraag is wat Oostenrijk bedoelt met het politieke concept dat het wil opnemen in de asielprocdure. Voor een deel is het antwoord al in praktijk gebracht. De EU heeft jaren geleden al besloten dat asielzoekers uit zogeheten veilige staten redelijk snel kunnen worden afgewezen.

Oostenrijk zoekt de versterking van het politieke element in de eerste plaats in de terugkeer van ontheemden. Bosnië is alweer het voorbeeld. De strategienota noemt de overeenkomst van Dayton die de basis schiep voor een beleid van repatriëring waartoe de Hoge Commissaris voor de vluchtelingen van de VN voorheen niet bereid was. Daarnaast moet het reeds bestaande beginsel van opvang in de regio worden versterkt.

De Europese staten moeten de oplossingen in de “strijd tegen het misbruik van het asielrecht” gezamenlijk vinden, zo staat in het discussiestuk. De vraag die onbeantwoordt blijft, is of dit noopt tot het sluiten van de grenzen.