Zuid-Afrika moet bakzeil halen

President Mandela heeft de koers van Zuid-Afrika in de Congo-crisis gisteren 180 graden gewijzigd door de interventie van Angola, Zimbabwe en Namibië 'gerechtvaardigd' te noemen. President Mugabe van Zimbabwe glom.

DURBAN, 4 SEPT. Als een kleine prins zat Robert Mugabe gisteren op het podium van de perszaal genoeglijk vragen te beantwoorden. De president van Zimbabwe bleek ineens, tot veler verrassing, de grote morele winnaar van wekenlang touwtrekken over wie het in Afrika bij het juiste eind had aangaande de Congolese oorlog. “Robert, je had gelijk” moet de Zuid-Afrikaanse president Nelson Mandela gisteren bij het ontbijt tegen zijn ambtgenoot hebben gezegd, “en ik zat fout.” In een volte-face erkende Mandela alsnog dat Zimbabwe, Angola en Namibië een juiste beslissing namen toen ze de Congolese president Laurent-Désiré Kabila militair bijsprongen. Tegelijkertijd had Mugabe in Durban de eer Congolees vredesoverleg aan te kondigen, en wel in eigen land.

Sinds Tutsi-rebellen begin vorige maand de wapens opnamen tegen de man die ze in 1997 aan de macht hielpen, Kabila, stelde Zuid-Afrika alles in het werk een diplomatieke oplossing te vinden. Maar het staatsmanschap van Mandela en de fraaie volzinnen van zijn vice-president, Thabo Mbeki, konden niet voorkomen dat de strijd in Congo verhevigde. Op het moment dat Kabila dreigde ten onder te gaan, schoten zijn drie 'vrienden' hem te hulp, nadat hij hen daarom had verzocht. En met succes, de huid van de Congolese president is, voorlopig althans, gered.

Intussen bleef Zuid-Afrika vasthouden aan zijn neutrale opstelling en bracht het zichzelf in steeds grotere verlegenheid door zijn vruchteloze pogingen vredesoverleg op gang te brengen. De Ontwikkelingsgemeenschap van Zuidelijk Afrika (SADC), waarvan Zuid-Afrika voorzitter is, bleek vanuit het oogpunt van conflictbeheersing een machteloze instelling. Met name Mugabe en zijn Angolese collega Eduardo dos Santos lieten zich niets liggen aan de inspanningen van hun grote zuiderbuur om in SADC-verband vrede af te dwingen.

Pas op de top van de Beweging van niet-gebonden landen (NAM), woensdag en donderdag in de Zuid-Afrikaanse havenstad Durban, werd de gelegenheid te baat genomen om tot een vergelijk te komen. De NAM werd door de Congolese crisis volledig overschaduwd. De harde taal van Kabila en de Namibische president Sam Nujoma voorspelde op de eerste dag nog weinig goeds. Maar de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan, en zijn ambtgenoot van de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (OAE), Salim Ahmed Salim, werkten de hele nacht van woensdag op donderdag door om te pogen de partijen op één lijn te krijgen over het houden van vredesoverleg.

De doorbraak kwam toen Zuid-Afrika zich opstelde achter de militaire interventie van de drie geallieerden.

Volgens een Westerse diplomaat, die gespecialiseerd is in de problematiek van het Grote Merengebied, had Mandela geen keus meer dan zijn ongelijk toe te geven, nadat president Yoweri Museveni van Oeganda in het openbaar te biecht was gegaan over zijn inmenging in Congo. “Doordat Museveni toegaf dat Oeganda militairen heeft gelegerd in Congo, was er sprake van twee groepen 'interventielanden', genode, te weten Angola, Namibië en Zimbabwe, en ongenode: Oeganda en mogelijk Rwanda”, aldus de diplomaat. Aan de ontbijttafel namen de veertien SADC-leden voor het eerst een unanieme beslissing over Congo: de invasie van Oeganda werd bestempeld als “agressie” en de militaire hulp van de drie 'geallieerden' als “gerechtvaardigd”. “Voorheen was er verwarring, maar nadat Sam Nujoma me had uitgelegd hoe het zat, hebben we unaniem steun gegeven aan het initiatief”, zei Mandela gisteren. Museveni (Oeganda en Rwanda zijn geen SADC-leden) kreeg het odium 'fout' en moest een concessie doen: hij bood terugtrekking aan onder voorwaarden.

“Oeganda wil de garantie van Kabila dat de veiligheid van zijn grenzen zal worden gewaarborgd. Dan kan er een wapenstilstand komen en een terugtrekking van troepen, eerst de ongebode en dan de uitgenodigde”, zo zei de Westerse diplomaat.

Voor Zuid-Afrika was het verder van belang de onenigheid binnen de SADC niet verder te laten oplopen, omdat dit zich tegen Pretoria zou keren. Zelfs de anders machteloze OAE had meer in te brengen in de Congo-crisis dan Zuid-Afrika als voorzitter van de SADC. Daarom moest Mandela een grote concessie doen.

“Zuid-Afrika is afgegaan en dat is treurig. Het aanzien van Mandela en Mbeki in dit deel van de wereld is aanzienlijk geschaad”, aldus een andere diplomaat. Mugabe's benadering van carrots and sticks heeft het gewonnen van de zachte werkwijze van de Zuid-Afrikanen. “Ik verzeker u dat er vrede zal komen in de Democratische Republiek Congo”, zei Mugabe gisteren triomfantelijk, en die vrede wordt geen Pax Mandela, maar een Pax Mugabe.