Klassiek drama met een mooie rol voor schapen

Voorstelling: De Dijk van Jan Schuurman Hess door Gezelschap van de Zee. Decor: Tom Schenk. Kostuums: Gerda Knuivers. Muziek: Vincent de Lange. Regie: Kees Scholten. Spelers: Huib Rooymans, Petra Laseur, Rense Royaards e.v.a. Gezien 3/9 Oostzeedijk, Kats, Noord Beveland. Te zien t/m 12/9 aldaar. Inl.: (0118) 659 659.

In een week tweemaal een bijzondere voorstelling over de vaderlandse geschiedenis: eerst de triomf van Anne-Will Blankers als koningin Wilhelmina in Wilhelmina: Je Mantiendrai en gisteravond in het Zeeuwse dorp Kats het toneelstuk De Dijk, een historisch drama over de inpoldering van Noord-Beveland in 1598. De tegenstellingen tussen beide voorstellingen kunnen niet groter zijn.Zo speelt de eerste in het fluweel van de schouwburgen en de tweede onder de open hemel in het boerenland. Toch sluiten ze mooi bij elkaar aan, al was het alleen al omdat het eigen verleden zoveel drama blijkt te bezitten.

Toneelschrijver Jan Schuurman Hess is er in geslaagd van zo'n abstract onderwerp als de inpoldering van vier eeuwen geleden drama te maken; hij koos niet het perspectief van hooggeplaatsen, zoals Wilhelmina, maar dat van een eenvoudige schaapsherder. In een vijver ten oosten van het dorpje Kats is, luttele centimeters onder de waterspiegel, een podium geplaatst. Ontwerper Tom Schenk koos voor treffende eenvoud: water, waar de acteurs hoorbaar doorheen waden, twee pramen en een fluweelrood toneelgordijn, gedragen door houten balken. De Katse schaapsherder Guus de Regt hoedt tijdens de voorstelling een kleine, opmerkelijk gehoorzame kudde.

De strijd om de inpoldering is die eeuwenoude strijd tussen oud en nieuw. Huib Rooymans, met een sobore bas, behoort toe aan het land met zijn schorren en grillige kreken. Zijn tegenspeler is de nieuwlichter Rogier, gespeeld door Pepijn Lievens. Deze landmeter droomt van een nieuwe wereld waar de getijden vrij spel hebben. Hij belooft de Staten van Holland en Zeeland in een zomer de dijk aangelegd te hebben, waardoor de polder een feit wordt. Tot die Staten behoren Petra Laseur als Maria van Nassau, Rense Royaards als Van Oldenbarnevelt en Has Drijver als Prins Maurits. Kees Scholten regisseert hen op deze plek van hebzuchtig water en door de mens zwaar bevochten, ongrijpbaar land.

De grote, politieke verhoudingen zijn door Schuurman Hess en Scholten tot menselijke dilemma's teruggebracht. De landmeter suggereert dat hij een verhouding wil beginnen met de dochter van de schaapsherder, Tineke Schrier, om de eenzaamheid van het meisje te verlichten, maar vooral ook om aan haar vader het geheim van de Katse Krek te ontfutselen. De laatste open plek die zich maar niet laat dichten: de klei spoelt telkens weg. Pas nadat er in een onverwacht heftig en ook beklemmend ogenblik een van sabotage beschuldigde veertienjarige jongen bij wijze van mensenoffer wordt opgehangen, slaagt de inpoldering. Ik moest denken aan de klassieke tragedie Iphigeneia in Aulis van Euripides, waarin Agamemnon zijn dochter offert opdat de wind zijn vloot tegen Troje zeilkracht geeft.

Huib Rooymans weigert deze 'nieuwe wereld', waarin de galg als eerste teken van mensenleven is opgericht, te aanvaarden. Hij is zijn kudde toegedaan, en zo krijgen de schapen van Kats aan het slot een gevoelvolle rol toebedeeld wanneer ze, starend aan de vijverrand, betrokken zijn bij dit machtsspel tussen mensen over land, dat al eeuwenlang aan de vrije natuur toebehoort.

Deze voorstelling is, evenmin als Wilhelmina, ver weg. De historische afstand vormt geen enkele hindernis om het drama als dichtbij en verrassend te ervaren. Ook het contrast tussen de Staten van Holland en Zeeland is goed getroffen; praten Petra Laseur en Rense Royaards uiterst beschaafd, de Zeeuwen hebben ook hun eigen, weerbarstig klinkende taal. Uit atlassen en schoolboeken leerde je van jongs af aan wat 'verdronken land' is. Nu weet ik het: een groep acteurs, zangers en muzikanten die tot aan de enkels in het water staat, en het land eronder aan het licht probeert te brengen. Dan wordt het vruchtbaar land.