Chinezen gniffelen om Westerse operasterren

Vijf jaar moeizame onderhandelingen gingen er aan vooraf en dertig miljoen gulden kostte het. Morgen gaat Puccini's opera Turandot in première, op de plek waar het verhaal zich afspeelt: De Verboden Stad in Peking.

PEKING, 4 SEPT. Wanneer prins Calaf, de zoon van de afgezette Tartarenkoning zijn lippen op die van Turandot drukt, verandert het wrede karakter van de dochter van de Chinese keizer op slag. Volgens het script van Puccini's laatste opera, Turandot, valt de prinses dan in de armen van haar aanbidder. Eindelijk blijkt zij bevrijd van haar diepgewortelde haat voor het mannelijk geslacht en de drang systematisch de koppen af te hakken van al die ongelukkige edellieden die het in hun hoofd hadden gehaald een poging te wagen haar het hof te maken.

Het is een van de dramatische hoogtepunten aan het einde van de opera van Puccini die morgen in de Chinese hoofdstad, onder leiding van dirigent Zubin Mehta en filmregisseur Zhang Yimou, in première gaat. Vijf jaar van moeizame onderhandelingen zijn eraan voorafgegaan voordat de producenten van de Zwitserse stichting Opera on Original Site, toestemming kregen Turandot in de Verboden Stad op de planken te brengen. Sinds die goedkeuring er is, is een recordbedrag van dertig miljoen gulden bijeengeschraapt om van de opera “het hoogtepunt van het millennium” te maken. Onder de Chinese toeschouwers die de repetitie van de slotscène op de nationale televisie hebben gezien, wordt gegniffeld. De keizersdochter, op wie Calaf onmiddellijk na de eerste ontmoeting smoorverliefd op raakt, voldoet in geen enkel opzicht aan het Chinese schoonheidsideaal dat bij het keizerlijke hofleven past. Turandot is een operaster uit het buitenland en blijkt dermate omvangrijk dat geen sprake kan zijn van een 'innig in de armen vallen'.

Ook de Chinese regisseur Zhang Yimou moest daar naar eigen zeggen aan wennen. In de prijswinnende films van zijn hand (Het Rode Korenveld, Raise the Red Latern, Ju Dou en To Live) spelen zelden buitenlanders mee en zeker geen volumineuze operasterren. Maar voor de uitvoering van Turandot, op locatie in Pekings Verboden Stad, is het volgens Zhang onbelangrijk of de hoofdpersonen uit de vertelling, gebaseerd op een toneelstuk uit 1762 van Carlo Gozzi, Chinezen of buitenlanders zijn. “Het stuk heeft niets met China te maken”, zegt Zhang. De opera is het product van een eind negentiende-eeuwse fascinatie voor het oriëntaalse, toen alles uit Azië exotisch werd bevonden. Turandot komt voort uit de fantasiewereld van Puccini. Hij is nooit in China geweest. “Van China begreep hij niets”, aldus Zhang.

Maar de producenten van de Turandot, die tot 13 september wordt uitgevoerd, zijn ervan overtuigd dat de opera pas echt tot zijn recht komt wanneer hij daar wordt gespeeld waar Puccini en zijn librettisten het in hun droomwereld hadden gedacht; binnen de bloedrode muren van het monumentale complex van waaruit China's keizerlijke clan vele honderden jaren heeft geheerst.

Pagina 8: 'Ik had nooit van Puccini gehoord'

Het toneel wordt gevormd door de wit marmeren terrassen voor de rijzige kolommen van het Paviljoen van de Hemelse Reinheid. Dat is de plaats waar China's laatste legendarische keizer Pu Yi in 1924 is getrouwd en waar hele generaties keizers voor hem, sinds 1420 toen het paviljoen en het omliggende hof in gebruik werden genomen, hun respect kwamen betuigen voor het voorouderlijk geslacht.

“Omdat ik Chinees ben, spreekt het voor zich dat het Chinese aspect van de opera, hoe vaag en fantasievol dat ook mag zijn, sterk de nadruk zal krijgen”, zegt Zhang. Hij heeft zich laten inspireren door een belangrijk facet dat China kenmerkt: massaliteit. Opera, aldus Zhang, herinnert hem aan de gebundelde schreeuw van honderdduizenden kelen die halverwege de jaren zestig China's grote leider Mao Zedong aanriepen.

In Zhangs Turandot is massa een belangrijke component van het toneelbeeld. Naast de orkestleden en het koor van het Maggio Musicale Fiorentino uit Florence, de overige cast en toneelcrew - bij elkaar 350 mensen die allen zijn overgevlogen uit Italië, hebben nog eens zeshonderd Chinese dansers en figuranten een rol toebedeeld gekregen.

Anderhalf miljoen gulden heeft Zhang kunnen besteden aan het ontwerp van het toneelbeeld en de aankleding van de zangers, dansers en figuranten. Rood en goud zijn de overheersende kleuren en de hele cast is gestoken in 1.400 handgemaakte brocaatkostuums naar een stijl die tijdens de Ming dynastie (1368-1644) gedragen werd.

Voordat Zhang in januari 1997 dezelfde opera met een kleinere maar grotendeels gelijke ploeg in het Italiaanse Florence regiseerde, had hij nog nooit van Puccini gehoord. “Ik wist niets van Westerse opera”, zegt Zhang, “misschien ben ik daarom wel gevraagd. Ik word niet belemmerd door een traditie.” Maar dat heeft het niet noodzakelijk gemakkelijk gemaakt. “Ik heb mij in het begin wel beperkt gevoeld door de muziek; het ritme en de klankkleur - ik sta in dienst van de zangers. Bepaalde zaken zijn in opera nu eenmaal vastgelegd. Film is heel anders.”

Een belangrijke reden voor Zhangs aandeel is uiteraard zijn bekendheid en de economische aantrekkingskracht die daarvan uitgaat. De filmregisseur is een publiekstrekker en de 20.000 hoofdzakelijk buitenlandse toeschouwers die worden verwacht, moeten voor de voorstelling driehonderd tot 2500 gulden neertellen.

Opera on Original Site heeft ook flink geadverteerd onder het bedrijfsleven. De voorstelling is volgens de stichting “de ideale ambiantie voor het vermaken en aanhalen van Chinese zakencontacten”. Ruim de helft van het publiek zal dan ook bestaan uit lieden uit het bedrijfsleven die na afloop van de voorstellingen voor vijfhonderd gulden, samen met de sterren van de avond, kunnen deelnemen aan een vijftien gangen diner in een van de paviljoenen op het complex.

De Turandot in Peking is daarmee een extreem voorbeeld geworden van de exploitatie van een culturele onderneming voor de genoegens van de bedrijfswereld. Volgens OOS verwacht de Chinese toeristenindustrie zo'n tweehonderd miljoen gulden aan de voorstellingen te verdienen. Het buitenlandse publiek zou volop aansluitende rondreizen door China hebben geboekt.

De grootste hoofdbreker echter, is het weer. Op de dag voor de generale repetitie wordt duidelijk wat dat betekent. Wanneer de avondscherming over de Verboden Stad valt, barst een reusachtige onweersbui los. Het 4.200 koppige Chinese publiek dat deze avond op een gratis voorstelling zou worden getrakteerd, wacht geduldig af. Maar de haastig verstrekte platicjassen zijn amper opgewassen tegen de hoeveelheid water die uit de hemel plenst. De productieleiding gelast de voorstelling na anderhalfuur af. Iedereen mag later in de week nog eens terugkomen. En dan maar hopen dat het droog is, want het corporate publiek dat er dan zit, zal zich aanmerkelijk minder gewillig opstellen.